Έξι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από μία από τις πιο επικίνδυνες στιγμές της ελληνοτουρκικής κρίσης του 2020. Στις 12 Αυγούστου, εν μέσω της αντιπαράθεσης για το «Oruc Reis» στην Ανατολική Μεσόγειο, η ελληνική φρεγάτα «Λήμνος» και η τουρκική «Kemal Reis» συγκρούστηκαν κατά τη διάρκεια στενής παρακολούθησης του τουρκικού στολίσκου. Το περιστατικό έφτασε τις δύο χώρες μία ανάσα από ανεξέλεγκτη κλιμάκωση και έμεινε ως μία από τις χαρακτηριστικότερες στιγμές επιχειρησιακής ψυχραιμίας του Πολεμικού Ναυτικού.
Το ημερολόγιο έγραφε 12 Αυγούστου 2020.
Η Ανατολική Μεσόγειος βρισκόταν σε κατάσταση συναγερμού.
Το τουρκικό ερευνητικό «Oruc Reis», συνοδευόμενο από πολεμικά πλοία, είχε αναπτυχθεί στην περιοχή εν μέσω μιας εξαιρετικά σοβαρής ελληνοτουρκικής κρίσης για τις θαλάσσιες ζώνες και τις έρευνες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αθήνα είχε θέσει τις Ένοπλες Δυνάμεις σε αυξημένη ετοιμότητα, με μεγάλο μέρος του ελληνικού Στόλου να βρίσκεται στη θάλασσα και να παρακολουθεί στενά κάθε κίνηση της τουρκικής ναυτικής δύναμης. Η κρίση εκείνων των ημερών είχε προκαλέσει διεθνή ανησυχία για τον κίνδυνο ακόμη και ακούσιας στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ δύο κρατών-μελών του ΝΑΤΟ.
Και τότε συνέβη το περιστατικό που έμελλε να μείνει στην ιστορία:
η επακούμβηση της ελληνικής φρεγάτας «Λήμνος» με την τουρκική «Kemal Reis».
Η «Λήμνος» παρακολουθούσε το «Oruc Reis»
Η ελληνική φρεγάτα βρισκόταν στην περιοχή στο πλαίσιο της επιτήρησης των κινήσεων του τουρκικού ερευνητικού.
Κυβερνήτης της ήταν τότε ο Αντιπλοίαρχος Ιωάννης Σαλιάρης ΠΝ.
Η «Kemal Reis», μία από τις φρεγάτες που συνόδευαν το «Oruc Reis», κινήθηκε κοντά στο ελληνικό πλοίο.
Σύμφωνα με την ελληνική περιγραφή του περιστατικού που δημοσιοποιήθηκε τις ημέρες εκείνες, η «Λήμνος» διατήρησε την πορεία της, ενώ η τουρκική φρεγάτα πραγματοποίησε ελιγμό επιχειρώντας να περάσει μπροστά της.
Το αποτέλεσμα ήταν η πλώρη της ελληνικής φρεγάτας να έρθει σε επαφή με το πρυμναίο τμήμα της «Kemal Reis».
Διεθνή δημοσιεύματα και το Reuters επιβεβαίωσαν αργότερα ότι ελληνικό και τουρκικό πολεμικό είχαν συγκρουστεί ενώ παρακολουθούσαν το «Oruc Reis», σε μία κρίση που είχε φέρει Αθήνα και Άγκυρα επικίνδυνα κοντά σε ανοικτή αντιπαράθεση.
Η φωτογραφία που αποκάλυψε τη ζημιά στο «Kemal Reis»
Λίγες ημέρες αργότερα, φωτογραφικό υλικό που δημοσιοποιήθηκε έδειξε ζημιά και ρήγμα στο πρυμναίο τμήμα της τουρκικής φρεγάτας.
Το protothema.gr είχε δημοσιεύσει στις 19 Αυγούστου φωτογραφία του «Kemal Reis» μετά το περιστατικό, περιγράφοντας την κίνηση του τουρκικού πλοίου ως επικίνδυνο ελιγμό μπροστά από τη «Λήμνος».
Η ελληνική φρεγάτα, αντιθέτως, παρέμεινε επιχειρησιακή και συνέχισε την αποστολή της, παρακολουθώντας τις κινήσεις του τουρκικού στολίσκου.
Και αυτή η λεπτομέρεια απέκτησε τεράστια συμβολική αξία.
Δεν ήταν απλώς μία σύγκρουση δύο πλοίων.
Ήταν μία στιγμή κατά την οποία φάνηκε στην πράξη ότι, μέσα σε ένα εξαιρετικά φορτισμένο περιβάλλον, το Πολεμικό Ναυτικό δεν εγκατέλειψε την αποστολή του ούτε υποχώρησε από την περιοχή επιχειρήσεων.
Οι κανόνες ναυσιπλοΐας και το κρίσιμο σημείο
Σύμφωνα με την ελληνική εκδοχή του περιστατικού, η «Kemal Reis» είχε τη «Λήμνος» στη δεξιά της πλευρά καθώς οι πορείες των δύο πλοίων συνέκλιναν.
Υπό αυτή την ανάγνωση, το τουρκικό πλοίο όφειλε να λάβει εγκαίρως μέτρα αποφυγής.
Οι καιρικές συνθήκες στην περιοχή ήταν ομαλές και τα πλοία κινούνταν με σχετικά περιορισμένη ταχύτητα.
Το κρίσιμο στοιχείο ήταν ο ελιγμός που ακολούθησε.
Η αλλαγή πορείας της τουρκικής φρεγάτας έφερε το πρυμναίο τμήμα της στην πορεία της «Λήμνος» και ακολούθησε η επαφή.
Η Άγκυρα παρουσίασε διαφορετικό αφήγημα.
Ο ίδιος ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε τότε ότι το «Kemal Reis» είχε δώσει την «απαραίτητη απάντηση», χωρίς να παρουσιάσει λεπτομερώς δημόσια την αλληλουχία των ελιγμών.
Το γεγονός της σύγκρουσης, πάντως, δεν αμφισβητείται. Η ερμηνεία των κινήσεων ήταν αυτή που αποτέλεσε μέρος του ελληνοτουρκικού πολέμου αφηγημάτων.
450 γιάρδες πριν από την επακούμβηση
Σύμφωνα με την περιγραφή του περιστατικού από ελληνικές πηγές της εποχής, όταν η «Kemal Reis» βρισκόταν περίπου 450 γιάρδες από τη «Λήμνος», η τουρκική φρεγάτα άλλαξε πορεία.
Ο Ιωάννης Σαλιάρης παρέμεινε στη δική του πορεία παρακολουθώντας το ερευνητικό.
Δευτερόλεπτα αργότερα, η πλώρη της «Λήμνος» βρέθηκε πάνω στο πίσω μέρος της τουρκικής φρεγάτας.
Σε πραγματικές συνθήκες ναυτικής κρίσης, τέτοιες αποστάσεις εξαφανίζονται σε ελάχιστο χρόνο.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα του περιστατικού.
Όταν πολεμικά πλοία δύο αντίπαλων δυνάμεων επιχειρούν σε μικρές αποστάσεις, ακόμη και ένας λανθασμένος ή επιθετικός ελιγμός μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να δημιουργήσει συνθήκες θερμού επεισοδίου.
Γιατί το περιστατικό του 2020 ήταν τόσο επικίνδυνο
Για να γίνει αντιληπτή η σημασία της επακούμβησης, πρέπει να επιστρέψει κανείς στο κλίμα εκείνων των ημερών.
Η Τουρκία είχε εκδώσει NAVTEX για το «Oruc Reis».
Η Ελλάδα είχε κινητοποιήσει τον Στόλο.
Τουρκικά και ελληνικά πολεμικά βρίσκονταν σε συνεχή και πολύ στενή επαφή.
Το ζήτημα της Ανατολικής Μεσογείου είχε μετατραπεί σε μεγάλη ευρωπαϊκή κρίση.
Η Γαλλία είχε αυξήσει τη στρατιωτική παρουσία της στην περιοχή.
Και οι φόβοι ότι ένα λάθος στη θάλασσα μπορούσε να οδηγήσει σε αλυσίδα στρατιωτικής κλιμάκωσης ήταν πραγματικοί.
Μέσα σε αυτή την κατάσταση, η σύγκρουση των δύο φρεγατών θα μπορούσε εύκολα να είχε διαφορετική συνέχεια.
Δεν είχε.
Και αυτό είναι ίσως εξίσου σημαντικό με το ίδιο το περιστατικό.
«Είσαι μάγκας, κύριε κυβερνήτα»
Το περιστατικό απέκτησε πολύ γρήγορα ιδιαίτερη συμβολική φόρτιση στην Ελλάδα.
Λίγες ημέρες αργότερα, ο τότε υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Παναγιωτόπουλος επικοινώνησε με τον κυβερνήτη της «Λήμνος».
Η φράση που αποδόθηκε στον τότε υπουργό έγινε χαρακτηριστική εκείνων των ημερών:
«Είσαι μάγκας, κύριε κυβερνήτα. Συγχαρητήρια».
Ο Ιωάννης Σαλιάρης απάντησε, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, ότι απλώς έκανε το καθήκον του.
Και ίσως αυτή η απάντηση περιγράφει καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο το Πολεμικό Ναυτικό αντιμετώπιζε εκείνες τις ημέρες την κατάσταση.
Χωρίς θριαμβολογίες εν ώρα κρίσης.
Χωρίς περιττές κινήσεις.
Με εκτέλεση της αποστολής.
Ποιος ήταν ο κυβερνήτης της «Λήμνος»
Ο Ιωάννης Σαλιάρης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1973 και εισήχθη στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων το 1992.
Αποφοίτησε το 1996 ως Μάχιμος Σημαιοφόρος και ακολούθησε πολυετή επιχειρησιακή και επιτελική σταδιοδρομία.
Οι σπουδές του περιελάμβαναν, σύμφωνα με το βιογραφικό που είχε δημοσιοποιηθεί τότε:
MSc Electrical Engineering,
MSc Systems Engineering,
και MA στις Διεθνείς Σχέσεις και την Ασφάλεια.
Παράλληλα είχε αποφοιτήσει από τη Σχολή Διοίκησης και Επιτελών Ναυτικού, την Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου και τη γερμανική διακλαδική σχολή FueAkBW.
Πολυετής εμπειρία στη θάλασσα
Πριν βρεθεί στη γέφυρα της «Λήμνος» τον Αύγουστο του 2020, ο Σαλιάρης είχε αποκτήσει εκτενή εμπειρία σε μονάδες επιφανείας.
Υπηρέτησε σε φρεγάτες τύπου STANDARD σε θέσεις:
Αξιωματικού Επιχειρήσεων,
Διευθυντή Επιχειρήσεων,
Διευθυντή Ηλεκτρονικών Συστημάτων
και Υπάρχου.
Από το 2015 έως το 2017 διετέλεσε κυβερνήτης της πυραυλακάτου «Γρηγορόπουλος».
Τον Σεπτέμβριο του 2019 ανέλαβε τη διοίκηση της φρεγάτας «Λήμνος».
Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα θα βρισκόταν στην καρδιά της μεγαλύτερης ελληνοτουρκικής ναυτικής κρίσης των τελευταίων ετών.
Όχι μόνο κυβερνήτης – Επιτελική εμπειρία σε κρίσιμες θέσεις
Η διαδρομή του δεν περιοριζόταν στη θάλασσα.
Είχε υπηρετήσει επίσης:
στη Διοίκηση Μοίρας Φρεγατών 2,
στη Διοίκηση Φρεγατών,
και στο Αρχηγείο Στόλου, ως διευθυντής στη Διεύθυνση Επικοινωνιών του Α’ Κλάδου.
Διέθετε έτσι συνδυασμό επιχειρησιακής εμπειρίας και επιτελικής κατάρτισης, κρίσιμο για έναν κυβερνήτη που καλείται να πάρει αποφάσεις μέσα σε δευτερόλεπτα σε περιβάλλον πραγματικής έντασης.
Η βράβευση λίγους μήνες αργότερα
Τον Δεκέμβριο του 2020, ο τότε Αρχηγός ΓΕΝ, Αντιναύαρχος Στυλιανός Πετράκης, βράβευσε τον Σαλιάρη κατά την περίοδο διεξαγωγής των ναυτικών ασκήσεων «ΛΟΓΧΗ», «ΑΙΓΙΑΛΟΣ» και «ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ».
Ο Πετράκης είχε αναλάβει καθήκοντα Αρχηγού ΓΕΝ τον Ιανουάριο του 2020, ενώ προηγουμένως είχε διατελέσει Αρχηγός Στόλου.
Το περιστατικό της «Λήμνος» είχε πλέον ήδη καταγραφεί στη συλλογική μνήμη της κρίσης του καλοκαιριού.
Η «Λήμνος» δεν εγκατέλειψε την αποστολή
Αυτό ίσως είναι το στοιχείο που έχει μεγαλύτερη επιχειρησιακή αξία από οποιοδήποτε σύνθημα.
Μετά την επακούμβηση, η ελληνική φρεγάτα δεν αποχώρησε από την περιοχή ως μη επιχειρησιακή.
Συνέχισε την αποστολή της.
Η «Kemal Reis», από την άλλη πλευρά, εμφανίστηκε σε φωτογραφία με εμφανές ρήγμα στο πρυμναίο τμήμα.
Το μήνυμα στο εσωτερικό της Ελλάδας ήταν ισχυρό:
ο Στόλος βρισκόταν εκεί και θα παρέμενε εκεί.
Το επεισόδιο που αποκάλυψε πόσο κοντά μπορεί να φτάσει μία κρίση
Έξι χρόνια μετά, το περιστατικό πρέπει να διαβάζεται πέρα από τον συμβολισμό του.
Αποτελεί ένα πραγματικό case study ναυτικής αποτροπής και διαχείρισης κρίσεων.
Δείχνει πόσο γρήγορα μια πολιτική αντιπαράθεση μπορεί να μεταφερθεί στη θάλασσα.
Πόσο εύκολα ένας ελιγμός μπορεί να δημιουργήσει επαφή μεταξύ πολεμικών μονάδων.
Και πόσο κρίσιμος είναι ο ρόλος των κυβερνητών, οι οποίοι καλούνται σε πραγματικό χρόνο να ισορροπήσουν ανάμεσα:
στην εκτέλεση αποστολής,
στην προστασία του πλοίου,
στην αποτροπή
και στην αποφυγή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.
Η Τουρκία προσπάθησε να παρουσιάσει διαφορετική εικόνα
Μετά το περιστατικό, η τουρκική πλευρά επιχείρησε να παρουσιάσει το επεισόδιο μέσα από τη δική της εκδοχή.
Ο Ερντογάν υποστήριξε δημοσίως ότι το «Kemal Reis» είχε δώσει την «απαραίτητη απάντηση» και προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε μελλοντική ενέργεια θα απαντηθεί.
Η φωτογραφία της ζημιάς στο τουρκικό πλοίο, όμως, έγινε αντικείμενο εκτεταμένης δημοσιότητας στην Ελλάδα.
Ακόμη και χρόνια αργότερα, το ίδιο το περιστατικό επανήλθε στην τουρκική δημόσια συζήτηση, με Τούρκο αναλυτή να αναφέρεται δημοσίως στην επακούμβηση.
Η ανάλυση του Directus.gr: Η αποτροπή δεν χτίζεται με δηλώσεις
Το μεγαλύτερο μήνυμα της 12ης Αυγούστου 2020 δεν βρίσκεται ούτε στις φωτογραφίες ούτε στους πανηγυρισμούς που ακολούθησαν.
Βρίσκεται σε κάτι πολύ πιο ουσιαστικό.
Η αποτροπή αποκτά αξία μόνο όταν ο αντίπαλος πιστεύει ότι είσαι αποφασισμένος να παραμείνεις στη θέση σου όταν η πίεση γίνεται πραγματική.
Τον Αύγουστο του 2020 τα ελληνικά πολεμικά πλοία δεν βρίσκονταν σε άσκηση.
Δεν υπήρχε σενάριο γραμμένο σε χαρτί.
Απέναντί τους βρίσκονταν τουρκικά πολεμικά.
Το «Oruc Reis» πραγματοποιούσε την αποστολή που του είχε αναθέσει η Άγκυρα.
Και οι δύο Στόλοι επιχειρούσαν σε πολύ μικρές αποστάσεις.
Εκεί δοκιμάζεται η ψυχραιμία.
Από το 2020 στο σήμερα: Το δίδαγμα παραμένει ίδιο
Οι πλατφόρμες αλλάζουν.
Οι φρεγάτες εκσυγχρονίζονται.
Οι Belharra μπαίνουν στον Στόλο.
Οι αισθητήρες γίνονται ισχυρότεροι.
Οι πύραυλοι αποκτούν μεγαλύτερη εμβέλεια.
Τα drones και τα μη επανδρωμένα συστήματα αλλάζουν τον τρόπο διεξαγωγής των επιχειρήσεων.
Όμως μία βασική αρχή δεν αλλάζει:
στο τέλος, κρίσιμες αποφάσεις εξακολουθούν να λαμβάνονται από ανθρώπους μέσα σε δευτερόλεπτα.
Και στις 12 Αυγούστου 2020, πάνω στη γέφυρα της «Λήμνος», υπήρχε ένας κυβερνήτης που είχε μπροστά του μία τουρκική φρεγάτα και πίσω από το περιστατικό μία ολόκληρη ελληνοτουρκική κρίση.
Η 12η Αυγούστου που έμεινε στη μνήμη του Πολεμικού Ναυτικού
Το περιστατικό «Λήμνος»–«Kemal Reis» δεν ήταν ναυμαχία.
Δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τέτοια.
Ήταν όμως ένα εξαιρετικά σοβαρό ναυτικό επεισόδιο μεταξύ δύο χωρών που εκείνη τη στιγμή βρίσκονταν σε κατάσταση μεγάλης στρατιωτικής έντασης.
Και αυτή ακριβώς είναι η σημασία του.
Το 2020 απέδειξε πόσο λεπτή μπορεί να γίνει η γραμμή ανάμεσα:
στην επιτήρηση και στην αντιπαράθεση,
στην αποτροπή και στην κλιμάκωση,
σε έναν επικίνδυνο ελιγμό και σε ένα θερμό επεισόδιο.
Η «Λήμνος» συνέχισε την αποστολή της.
Και έξι χρόνια μετά, αυτή παραμένει η εικόνα που συνοδεύει το περιστατικό:
μία ελληνική φρεγάτα στη θάλασσα, σε συνθήκες πραγματικής κρίσης, να μένει στη θέση της και να εκτελεί την αποστολή της μέχρι τέλους.