Σε νέα, σαφώς πιο σκληρή φάση εισέρχονται τα ελληνοτουρκικά, καθώς η Αθήνα διαμορφώνει ένα ολοκληρωμένο «μενού» πολιτικών, διπλωματικών και κυριαρχικών απαντήσεων απέναντι στην κλιμακούμενη τουρκική δραστηριότητα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο
Στο ελληνικό τραπέζι βρίσκεται πλέον, εφόσον κριθεί αναγκαίο, ακόμη και η επέκταση των εθνικών χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης στα 12 ναυτικά μίλια, σε μία κίνηση που θα άλλαζε αισθητά τα δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο και θα προκαλούσε αναπόφευκτα νέα σφοδρή αντίδραση από την Άγκυρα, σύμφωνα με την kathimerini.gr
Η επαναφορά αυτού του σεναρίου δεν γίνεται σε πολιτικό κενό.
Προηγούνται:
η ανακήρυξη των τουρκικών θαλάσσιων πάρκων,
η επαναφορά του τουρκικού αφηγήματος περί «γκρίζων ζωνών»,
οι αμφισβητήσεις γύρω από τον ελληνικό χωροταξικό σχεδιασμό,
η νέα αύξηση των παραβιάσεων στο Αιγαίο,
και η αβεβαιότητα γύρω από την επανέναρξη των ερευνών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου.
Η εποχή των «ήρεμων νερών» δείχνει να δοκιμάζεται πλέον σοβαρά.
Η Αθήνα περιμένει δύο κινήσεις της Τουρκίας
Η ελληνική κυβέρνηση παρακολουθεί με ιδιαίτερη προσοχή τις επόμενες κινήσεις της Άγκυρας, θεωρώντας ότι η πραγματική τουρκική στρατηγική θα αποκαλυφθεί πληρέστερα μέσα στις επόμενες εβδομάδες.
Δύο είναι τα βασικά ορόσημα.
Το πρώτο αφορά τους κανόνες που θα επιχειρήσει να εφαρμόσει η Τουρκία στα λεγόμενα θαλάσσια πάρκα που ανακοίνωσε.
Η Αθήνα περιμένει να δει εάν η Άγκυρα θα επιχειρήσει να θεσπίσει περιορισμούς ή απαγορεύσεις σε ζητήματα όπως:
η αλιεία,
η ναυσιπλοΐα,
οι επιστημονικές έρευνες,
και άλλες δραστηριότητες στις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές.
Εδώ βρίσκεται και το πλέον κρίσιμο σημείο.
Άλλο η δημοσίευση ενός χάρτη και άλλο η προσπάθεια άσκησης διοικητικών αρμοδιοτήτων επί του πεδίου.
Εάν η Τουρκία επιχειρήσει το δεύτερο, η ένταση μπορεί να περάσει σε εντελώς διαφορετικό επίπεδο.
Το δεύτερο τεστ: Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Το δεύτερο μεγάλο τεστ αφορά το Great Sea Interconnector, την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου.
Η δρομολογούμενη επανέναρξη των ερευνών θα δείξει εάν η Τουρκία προτίθεται να περιοριστεί σε διπλωματικές αντιδράσεις ή εάν θα επιχειρήσει ξανά να μεταφέρει την αντιπαράθεση στο πεδίο.
Για την Αθήνα, το έργο έχει αποκτήσει πλέον πολύ μεγαλύτερη στρατηγική σημασία από μια απλή ενεργειακή διασύνδεση.
Συνδέει την Κρήτη με την Κυπριακή Δημοκρατία, ενισχύει τη γεωπολιτική συνοχή του ελληνικού και κυπριακού χώρου και δοκιμάζει στην πράξη τις τουρκικές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Γι’ αυτό και η επόμενη τουρκική αντίδραση θα αξιολογηθεί ως ένδειξη των πραγματικών προθέσεων της Άγκυρας.
«Παγώνουν» οι επαφές Μητσοτάκη–Ερντογάν;
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, η Αθήνα έχει ήδη αρχίσει να διαμορφώνει έναν νέο οδικό χάρτη απέναντι στην Τουρκία.
Μία από τις πρώτες κινήσεις αφορά το πολιτικό επίπεδο.
Οι υψηλού επιπέδου διμερείς επαφές φαίνεται να μπαίνουν ουσιαστικά στον «πάγο».
Η πιθανότητα συνάντησης του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο περιθώριο της επόμενης Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη εμφανίζεται πλέον εξαιρετικά περιορισμένη.
Αντίστοιχο ερωτηματικό υπάρχει και για πιθανή συνάντηση του Γιώργου Γεραπετρίτη με τον Χακάν Φιντάν.
Αν αυτή η κατεύθυνση επιβεβαιωθεί, θα σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο:
η Αθήνα δεν επιθυμεί να συνεχίζει έναν υψηλού επιπέδου διάλογο σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα, την ώρα που η Τουρκία επαναφέρει στο προσκήνιο σχεδόν ολόκληρο το φάσμα των αμφισβητήσεών της.
Από τα «ήρεμα νερά» στην επιστροφή της αποτροπής
Η πολιτική της Διακήρυξης των Αθηνών είχε δημιουργήσει μια περίοδο σχετικής αποκλιμάκωσης.
Οι παραβιάσεις μειώθηκαν.
Η ρητορική περιορίστηκε.
Οι δύο πλευρές διατήρησαν ανοικτούς διαύλους.
Όμως τα δεδομένα αλλάζουν.
Η Αθήνα φαίνεται να περνά από τη λογική της διαχείρισης της ηρεμίας στη λογική της ενεργής αποτροπής νέων τετελεσμένων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι επιδιώκεται σύγκρουση.
Σημαίνει όμως ότι η ελληνική πλευρά δεν θέλει η πολιτική αποκλιμάκωσης να μετατραπεί σε μηχανισμό μονομερούς αυτοσυγκράτησης.
Η Ελλάδα σκληραίνει τη στάση της στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Το δεύτερο μεγάλο μέτωπο της ελληνικής απάντησης βρίσκεται στις Βρυξέλλες.
Η Αθήνα φέρεται αποφασισμένη να σκληρύνει τη στάση της στο σύνολο των ευρωτουρκικών σχέσεων.
Ο υπουργός Εξωτερικών αναμένεται να ενημερώσει τους Ευρωπαίους ομολόγους του στο επόμενο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων για τις τουρκικές αποφάσεις σχετικά με τα θαλάσσια πάρκα.
Παράλληλα, η ελληνική πλευρά μπορεί να χρησιμοποιήσει το θεσμικό της βάρος σε ζητήματα που αποτελούν διαχρονικές προτεραιότητες για την Άγκυρα.
Μεταξύ αυτών:
ο εκσυγχρονισμός της Τελωνειακής Ένωσης ΕΕ–Τουρκίας,
η απελευθέρωση των θεωρήσεων εισόδου,
και η αναβάθμιση της Τουρκίας σε βασικό ενεργειακό κόμβο μεταξύ Ευρώπης, Νοτίου Καυκάσου και Κεντρικής Ασίας.
Το ευρωπαϊκό «όπλο» της Αθήνας
Η συγκεκριμένη στρατηγική μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα επώδυνη για την Άγκυρα.
Η Τουρκία μπορεί να διαθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ, όμως η Ελλάδα διαθέτει ένα πλεονέκτημα που δεν μπορεί να αντιγραφεί:
είναι πλήρες κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό σημαίνει ότι η Αθήνα μπορεί να μεταφέρει μια ελληνοτουρκική κρίση από το διμερές επίπεδο στο ευρωπαϊκό.
Και εκεί η Τουρκία έχει πολύ περισσότερα να χάσει.
Εμπόριο.
Επενδύσεις.
Χρηματοδότηση.
Τελωνειακή Ένωση.
Βίζα.
Ενεργειακές υποδομές.
Το ελληνικό μήνυμα μπορεί να γίνει σαφές: δεν μπορεί η Άγκυρα να ζητά βαθύτερη πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά και ταυτόχρονα να αμφισβητεί δικαιώματα κράτους-μέλους της ΕΕ.
Η μεγάλη «βόμβα»: 12 ναυτικά μίλια νότια της Κρήτης
Στην ελληνική «φαρέτρα» βρίσκεται όμως και μια πολύ ισχυρότερη επιλογή.
Η επέκταση των χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης στα 12 ναυτικά μίλια.
Το ενδεχόμενο είχε παραμείνει ανοιχτό και στο παρελθόν από τον Κυριάκο Μητσοτάκη.
Τώρα, μέσα στο νέο περιβάλλον έντασης, επανέρχεται ως πιθανή επιλογή.
Μια τέτοια κίνηση θα είχε πολύ ευρύτερη σημασία.
Δεν θα ήταν μόνο νομική.
Θα ήταν:
γεωπολιτική,
στρατηγική,
ενεργειακή
και διπλωματική.
Γιατί η Κρήτη αποτελεί κομβικό σημείο
Η Κρήτη βρίσκεται σε μία από τις πιο κρίσιμες γεωγραφικές θέσεις της Ανατολικής Μεσογείου.
Συνδέει:
το Αιγαίο,
την Κύπρο,
τη Λιβύη,
τη Μέση Ανατολή,
και τις κύριες θαλάσσιες οδούς της περιοχής.
Η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης θα δημιουργούσε νέα πραγματικότητα στον θαλάσσιο χάρτη.
Και για την Τουρκία θα αποτελούσε εξαιρετικά ευαίσθητη εξέλιξη, ιδίως επειδή η περιοχή συνδέεται με την ευρύτερη αντιπαράθεση γύρω από το τουρκολιβυκό μνημόνιο και τις τουρκικές αντιλήψεις περί θαλάσσιων ζωνών.
Η «Γαλάζια Πατρίδα είναι ο κήπος μας»
Την ίδια στιγμή, από την τουρκική πλευρά συνεχίζονται δηλώσεις που δείχνουν ότι η Άγκυρα δεν σκοπεύει να υποχωρήσει από τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Η φράση ότι «η Γαλάζια Πατρίδα είναι ο κήπος μας και δεν θα παραιτηθούμε» αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη φιλοσοφία.
Για την Τουρκία, το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως περιοχές επίλυσης νομικών διαφορών.
Αντιμετωπίζονται ως ενιαίος χώρος στρατηγικού ανταγωνισμού.
Αυτό ακριβώς δημιουργεί και το βασικό πρόβλημα.
Όσο η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε πραγματική διοικητική και επιχειρησιακή παρουσία, τόσο αυξάνονται τα σημεία τριβής με την Ελλάδα.
Η απειλή του τουρκικού υπουργείου Άμυνας
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στην πρόσφατη ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Άμυνας σχετικά με το ελληνικό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας.
Η Άγκυρα έκανε λόγο για αποφασιστικότητα να προστατεύσει:
«τα δικαιώματα, τα συμφέροντα και τις ανησυχίες της στο Αιγαίο Πέλαγος».
Για την Αθήνα, η φρασεολογία αυτή δεν περνά απαρατήρητη.
Διότι αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η Τουρκία να επιχειρήσει να μεταφέρει τη διαφωνία από το επίπεδο των ανακοινώσεων στο πεδίο.
Και ακριβώς γι’ αυτό υπάρχει ιδιαίτερος σχεδιασμός για το ενδεχόμενο κλιμάκωσης.
Η Άγκυρα κλιμακώνει σε διαδοχικά βήματα
Οι τελευταίες τουρκικές κινήσεις δεν αντιμετωπίζονται στην Αθήνα ως μεμονωμένα περιστατικά.
Εξετάζονται ως αλληλουχία.
Πρώτα ήρθαν οι ενστάσεις για το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό.
Στη συνέχεια δημοσιεύθηκαν τα προεδρικά διατάγματα για τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα στο Βόρειο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Και μετά ακολούθησε η νέα τουρκική αντίδραση στο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ.
Μέσα σε λίγες ημέρες, η Τουρκία επανέφερε στο προσκήνιο σχεδόν όλο το πακέτο των διεκδικήσεών της.
Το πάρκο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης
Ιδιαίτερη σημασία έχει η χάραξη του τουρκικού θαλάσσιου πάρκου στην περιοχή μεταξύ Σαμοθράκης και Λήμνου.
Σύμφωνα με την ελληνική ανάγνωση, η Άγκυρα επιχειρεί μέσω της συγκεκριμένης χάραξης να επαναφέρει την πάγια θέση ότι η μέση γραμμή πρέπει να υπολογίζεται με κύρια αφετηρία τις ηπειρωτικές ακτές.
Με άλλα λόγια, η Τουρκία επιχειρεί να περιορίσει την επήρεια των ελληνικών νησιών στον καθορισμό των θαλάσσιων ζωνών.
Αυτό δεν αφορά απλώς ένα περιβαλλοντικό πάρκο.
Αφορά την ίδια τη φιλοσοφία με την οποία η Άγκυρα βλέπει το Αιγαίο.
Το Καστελλόριζο ξανά στο στόχαστρο
Ανάλογη είναι η εικόνα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η τουρκική χάραξη στην περιοχή Φετιγιέ–Κας παρουσιάζεται από την Αθήνα ως μία ακόμη προσπάθεια να περιοριστεί η επήρεια του Καστελλόριζου στις θαλάσσιες ζώνες.
Η Τουρκία επιμένει στη θέση ότι τα ελληνικά νησιά δεν πρέπει να παράγουν πλήρη επήρεια στον καθορισμό υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ.
Η Ελλάδα απορρίπτει αυτή την προσέγγιση και στηρίζει τις θέσεις της στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.
Το Καστελλόριζο έτσι επιστρέφει ξανά στο κέντρο της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης.
Επιστρέφει και η θεωρία των «γκρίζων ζωνών»
Ακόμη πιο σοβαρή θεωρείται από ελληνικής πλευράς η επαναφορά αμφισβητήσεων που συνδέονται με τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών».
Η αντίδραση της Άγκυρας στον ελληνικό χωροταξικό σχεδιασμό για τις ΑΠΕ δεν περιορίζεται μόνο στην οριοθέτηση θαλάσσιων δικαιοδοσιών.
Ακουμπά το ίδιο το ζήτημα της ελληνικής κυριαρχίας στο Αιγαίο.
Και αυτό ακριβώς είναι που η Αθήνα θεωρεί απαράδεκτο.
Η ελληνική θέση είναι ότι το καθεστώς κυριαρχίας καθορίζεται από διεθνείς συνθήκες και δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Η μεγάλη αλλαγή: Από τις δηλώσεις στις διοικητικές πράξεις
Η σημερινή τουρκική στρατηγική παρουσιάζει όμως μία νέα διάσταση.
Για χρόνια, πολλές διεκδικήσεις εμφανίζονταν μέσα από:
χάρτες,
δηλώσεις,
NAVTEX,
και στρατιωτικές ασκήσεις.
Τώρα η Άγκυρα φαίνεται να επιχειρεί να τις εντάξει σε διοικητικά εργαλεία και θεσμικές πράξεις.
Θαλάσσια πάρκα.
Χωροταξικός σχεδιασμός.
Αλιευτικές ρυθμίσεις.
Περιβαλλοντικοί περιορισμοί.
Ενεργειακή χωροθέτηση.
Η πραγματική μάχη μεταφέρεται σταδιακά από το ποιος έχει τον καλύτερο χάρτη στο ποιος επιχειρεί να ασκεί αρμοδιότητες πάνω στη θάλασσα.
Επιστροφή των τουρκικών παραβιάσεων
Στην εικόνα προστίθεται και η νέα άνοδος της τουρκικής αεροπορικής δραστηριότητας στο Αιγαίο.
Οι παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και οι παραβάσεις των κανόνων εναέριας κυκλοφορίας είχαν μειωθεί σημαντικά μετά τη Διακήρυξη των Αθηνών.
Όμως τους τελευταίους μήνες η εικόνα αλλάζει.
Μόνο σε μία ημέρα καταγράφηκαν 25 παραβιάσεις, αριθμός που παραπέμπει σε εποχές σαφώς μεγαλύτερης έντασης.
Η επανεμφάνιση επανδρωμένων μαχητικών και UAV ενισχύει την εκτίμηση ότι η Άγκυρα θέλει να αυξήσει ξανά την επιχειρησιακή πίεση.
Το κρίσιμο ερώτημα: Θα μεταφέρει η Τουρκία την ένταση στο πεδίο;
Αυτό είναι το σημείο που απασχολεί περισσότερο την Αθήνα.
Μέχρι τώρα, ένα μεγάλο μέρος της νέας αντιπαράθεσης εξελίσσεται μέσω:
δηλώσεων,
χαρτών,
νομικών επιχειρημάτων,
διοικητικών αποφάσεων.
Τι θα συμβεί όμως εάν η Τουρκία επιχειρήσει να εφαρμόσει τις θέσεις της στην πράξη;
Για παράδειγμα:
εάν τουρκικές αρχές επιχειρήσουν έλεγχο αλιευτικών;
εάν εκδοθούν απαγορεύσεις έρευνας;
εάν τουρκικά πολεμικά συνοδεύσουν κρατικές δραστηριότητες;
εάν επιχειρηθεί παρεμπόδιση του Great Sea Interconnector;
Εκεί θα κριθεί εάν η σημερινή ένταση θα παραμείνει διπλωματική ή θα μετατραπεί σε πραγματική κρίση.
Η Αθήνα θέλει να έχει έτοιμη ολόκληρη τη «φαρέτρα»
Ακριβώς γι’ αυτό η ελληνική στρατηγική δεν βασίζεται σε μία μόνο απάντηση.
Περιλαμβάνει διαφορετικά επίπεδα κλιμάκωσης.
Διπλωματικό πάγωμα.
Ευρωπαϊκή πίεση.
Μπλόκο σε τουρκικές προτεραιότητες.
Συνέχιση ενεργειακών και χωροταξικών σχεδιασμών.
Ενίσχυση της αποτροπής επί του πεδίου.
Και, εφόσον κριθεί απαραίτητο:
επέκταση των χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης στα 12 ναυτικά μίλια.
Το μεγάλο μήνυμα προς την Άγκυρα
Η Αθήνα φαίνεται να θέλει να αλλάξει την ίδια τη λογική του παιχνιδιού.
Για χρόνια η Τουρκία επιχειρούσε να δημιουργεί ένταση και η Ελλάδα καλούνταν να διαχειρίζεται τις συνέπειες.
Η νέα λογική είναι διαφορετική.
Κάθε τουρκική κλιμάκωση μπορεί να προκαλεί πραγματικό πολιτικό, ευρωπαϊκό και γεωστρατηγικό κόστος για την Άγκυρα.
Αν η Τουρκία επεκτείνει τις διεκδικήσεις της, η Ελλάδα μπορεί να σκληρύνει τη θέση της στις Βρυξέλλες.
Αν επιχειρηθούν τετελεσμένα, η Αθήνα μπορεί να απαντήσει με κυριαρχικές κινήσεις.
Αν η ένταση μεταφερθεί στο πεδίο, τότε ενεργοποιείται η στρατιωτική αποτροπή.
Το τέλος των «ήρεμων νερών»;
Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν η ελληνοτουρκική αποκλιμάκωση των προηγούμενων ετών έχει τελειώσει οριστικά ή αν υπάρχει ακόμη δυνατότητα επιστροφής στον διάλογο.
Όμως ένα πράγμα φαίνεται ήδη να αλλάζει.
Η Αθήνα δεν θέλει πλέον να θεωρείται δεδομένο ότι θα απαντά σε κάθε τουρκική ενέργεια μόνο με ανακοινώσεις.
Τα 12 ναυτικά μίλια νότια της Κρήτης δεν αποτελούν ακόμη ειλημμένη απόφαση.
Αποτελούν όμως επιλογή.
Και η ίδια η ύπαρξή της στο ελληνικό οπλοστάσιο στέλνει ένα σαφές μήνυμα:
η Ελλάδα διαθέτει κινήσεις που μπορούν να αλλάξουν το γεωπολιτικό ταμπλό και δεν σκοπεύει να παρακολουθεί παθητικά την Άγκυρα να επιχειρεί τη δημιουργία νέων τετελεσμένων.