Σε νέα φάση περνά η ελληνική αντίδραση απέναντι στην Τουρκία, μετά την απόφαση της Άγκυρας να ανακοινώσει τη δημιουργία δύο θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Αθήνα δεν περιορίζεται πλέον σε δημόσιες δηλώσεις, αλλά περνά σε επίσημες διπλωματικές ενέργειες, με τη ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία να αποτελεί το πρώτο καταγεγραμμένο βήμα μιας ευρύτερης στρατηγικής κλιμάκωσης.
Το μήνυμα που επιχειρεί να εκπέμψει η ελληνική κυβέρνηση είναι σαφές:
η τουρκική κίνηση δεν θα μείνει χωρίς απάντηση, δεν δημιουργεί νέο νομικό καθεστώς και δεν πρόκειται να γίνει αποδεκτή ως τετελεσμένο.
Παράλληλα, το ζήτημα έχει ήδη μεταφερθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ στην Αθήνα εξετάζεται ένα ευρύτερο φάσμα διπλωματικών, πολιτικών και θεσμικών επιλογών.
Η ρηματική διακοίνωση αλλάζει επίπεδο στην ελληνική αντίδραση
Σύμφωνα με όσα γνωστοποίησε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης στη Βουλή, η Ελλάδα απέστειλε ήδη ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία, καταγράφοντας επισήμως την αντίθεσή της στην ανακοίνωση των δύο τουρκικών θαλάσσιων πάρκων.
Η κίνηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.
Δεν πρόκειται απλώς για μία πολιτική δήλωση ή μία δημόσια καταδίκη.
Η ρηματική διακοίνωση αποτελεί επίσημη διπλωματική πράξη, με την οποία η Αθήνα καταγράφει τη θέση της έναντι της Άγκυρας και αποσαφηνίζει ότι δεν αναγνωρίζει οποιοδήποτε νομικό αποτέλεσμα από την τουρκική πρωτοβουλία.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, η διακοίνωση απεστάλη την Πέμπτη, λίγες ημέρες μετά την τουρκική ανακοίνωση.
Γεραπετρίτης: «Δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα»
Η ελληνική θέση διατυπώνεται με απόλυτο τρόπο.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης σημείωσε στη Βουλή ότι τα δύο τουρκικά θαλάσσια πάρκα είναι, κατά την ελληνική κυβέρνηση, αντίθετα προς το Διεθνές Δίκαιο και δεν δεσμεύουν την Ελλάδα.
Όπως ανέφερε:
«Τα δύο θαλάσσια πάρκα είναι προφανώς αντίθετα στο Διεθνές Δίκαιο. Δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα, δεν δεσμεύουν τη χώρα».
Η Αθήνα επιχειρεί έτσι να αποτρέψει από το πρώτο στάδιο οποιαδήποτε προσπάθεια της Τουρκίας να παρουσιάσει τις ανακοινώσεις της ως βάση δημιουργίας νέων δικαιωμάτων ή νέου καθεστώτος στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η πραγματική μάχη είναι η καταγραφή των θέσεων
Στο διπλωματικό πεδίο, η έγκαιρη και επίσημη καταγραφή μιας θέσης έχει κρίσιμη σημασία.
Για την Αθήνα, το ζητούμενο είναι να μη δημιουργηθεί ποτέ η εντύπωση ότι μία τουρκική μονομερής ενέργεια έγινε σιωπηρά αποδεκτή.
Γι’ αυτό και η ρηματική διακοίνωση είναι μόνο η αρχή.
Η Ελλάδα επιχειρεί να δημιουργήσει πλήρες διπλωματικό αρχείο αντίδρασης απέναντι στην τουρκική πρωτοβουλία, ώστε κάθε επόμενο βήμα της Άγκυρας να συναντά ήδη καταγεγραμμένη ελληνική αντίθεση.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν η Τουρκία επιχειρήσει αργότερα να επικαλεστεί τη συγκεκριμένη ανακοίνωση ως μέρος μιας πάγιας διοικητικής ή πολιτικής πρακτικής.
Στο παιχνίδι και οι Βρυξέλλες
Από την πρώτη στιγμή, σύμφωνα με τον υπουργό Εξωτερικών, έχουν ενημερωθεί και οι ευρωπαϊκές αρχές.
Ο κ. Γεραπετρίτης δήλωσε χαρακτηριστικά:
«Ήδη έχει αποσταλεί ρηματική διακοίνωση στην Τουρκία. Από την πρώτη στιγμή έχουν ενημερωθεί οι ευρωπαϊκές αρχές. Οι θεσμοί γνωρίζουν για την αύξηση της έντασης και η Ελλάδα αναμένεται να προβεί και σε άλλες ενέργειες».
Η τελευταία φράση είναι και η σημαντικότερη.
Η Αθήνα προαναγγέλλει ότι δεν θεωρεί το ζήτημα λήξαν με μία διαμαρτυρία προς την Άγκυρα.
Αντίθετα, κρατά ανοικτό το ενδεχόμενο νέων διπλωματικών κινήσεων, συμπεριλαμβανομένης της ενεργότερης εμπλοκής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στο τραπέζι επίσημη ευρωπαϊκή αντίδραση
Σύμφωνα με τις πληροφορίες, μεταξύ των επιλογών που εξετάζονται βρίσκεται ακόμη και η πραγματοποίηση επίσημου ελληνικού διαβήματος σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το ζήτημα θα μπορούσε να τεθεί στο πλαίσιο της επόμενης συνόδου των Ευρωπαίων υπουργών Εξωτερικών, στις 1 και 2 Σεπτεμβρίου στο Δουβλίνο.
Στόχος της Αθήνας είναι να καταστήσει σαφές ότι το θέμα των τουρκικών θαλάσσιων πάρκων δεν αποτελεί αποκλειστικά διμερές ελληνοτουρκικό ζήτημα, εφόσον αφορά και ζητήματα διεθνούς δικαίου, προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος και ευρωπαϊκών συμφερόντων στη Μεσόγειο.
Κυρώσεις στο τραπέζι, αλλά όχι ως πρώτη επιλογή
Στο ευρύτερο πακέτο επιλογών περιλαμβάνεται και η δυνατότητα συζήτησης για περιοριστικά μέτρα ή κυρώσεις απέναντι στην Τουρκία.
Ωστόσο, αυτή δεν φαίνεται προς το παρόν να αποτελεί την πρώτη επιλογή της ελληνικής κυβέρνησης.
Η Αθήνα επιδιώκει αρχικά να εξαντλήσει τα διπλωματικά και πολιτικά εργαλεία:
ευρωπαϊκές παρεμβάσεις, θεσμικές κινήσεις, διεθνή νομικά επιχειρήματα και δημιουργία πολιτικού κόστους για την Άγκυρα.
Το ενδεχόμενο κυρώσεων παραμένει ως επιλογή κλιμάκωσης εάν η τουρκική πλευρά περάσει από τις ανακοινώσεις στην εφαρμογή.
Η Σύμβαση της Βαρκελώνης μπαίνει στην εξίσωση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η εξέταση διεθνών περιβαλλοντικών μηχανισμών.
Μεταξύ αυτών βρίσκεται η Σύμβαση της Βαρκελώνης, το βασικό νομικά δεσμευτικό πλαίσιο για την προστασία του θαλάσσιου και παράκτιου περιβάλλοντος της Μεσογείου.
Η αξιοποίηση της συγκεκριμένης Σύμβασης θα μπορούσε να προσφέρει στην Αθήνα ένα ακόμη επίπεδο επιχειρηματολογίας:
ότι δηλαδή μία μονομερής ανακοίνωση περί θαλάσσιων πάρκων δεν μπορεί να λειτουργεί ως όχημα γεωπολιτικής διεκδίκησης ή ως μέσο δημιουργίας τετελεσμένων.
«Δεν παρακολουθούμε. Ενεργούμε»
Η κυβέρνηση επιχειρεί παράλληλα να ανατρέψει την εικόνα μιας Ελλάδας που περιορίζεται σε αντιδράσεις απέναντι στην Τουρκία.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης το διατύπωσε με χαρακτηριστικό τρόπο:
«Δεν παρακολουθούμε. Ενεργούμε».
Και πρόσθεσε ότι η ελληνική πολιτεία είναι πλέον ενεργός παράγοντας στη διπλωματία, με αποτέλεσμα η Τουρκία να αναγκάζεται να απαντά στις ελληνικές πρωτοβουλίες.
Σύμφωνα με τον ίδιο:
«Η ελληνική πολιτεία για πρώτη φορά είναι ενεργώς δρώσα στη διπλωματία, με αποτέλεσμα να υπάρχουν αντιδράσεις από την Τουρκία».
Η συγκεκριμένη τοποθέτηση αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κυβερνητικού αφηγήματος:
ότι η Αθήνα δεν επιδιώκει απλώς τη διαχείριση των τουρκικών κινήσεων αλλά τη διαμόρφωση των εξελίξεων στην περιοχή.
Η Αθήνα δεν κλείνει την πόρτα του διαλόγου
Παρά την κλιμάκωση των διπλωματικών ενεργειών, η Ελλάδα δεν φαίνεται να προσανατολίζεται σε διακοπή των διαύλων επικοινωνίας.
Η Αθήνα θεωρεί ότι ο διάλογος παραμένει χρήσιμος ως μηχανισμός αποτροπής ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο διάλογος μετατρέπεται σε πάγωμα ελληνικών πρωτοβουλιών ή σε αποδοχή τουρκικών αξιώσεων.
Εδώ βρίσκεται και μία βασική ισορροπία της ελληνικής στρατηγικής:
επικοινωνία με την Άγκυρα, αλλά ταυτόχρονα καταγραφή, αντίδραση και διεθνοποίηση κάθε τουρκικής ενέργειας που η Αθήνα θεωρεί παράνομη ή μονομερή.
Το κρίσιμο ερώτημα τώρα: Θα περάσει η Τουρκία από τα λόγια στις πράξεις;
Η σημαντικότερη παράμετρος της υπόθεσης δεν είναι πλέον η ίδια η ανακοίνωση των θαλάσσιων πάρκων.
Είναι το τι θα κάνει η Τουρκία στο πεδίο.
Αν η Άγκυρα επιχειρήσει να επιβάλει περιορισμούς, να στείλει κρατικά σκάφη, να ελέγξει δραστηριότητες ή να εφαρμόσει στην πράξη ένα καθεστώς που η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει, τότε η κρίση αλλάζει επίπεδο.
Μέχρι στιγμής, η Αθήνα αντιμετωπίζει την υπόθεση ως νομική και διπλωματική πρόκληση.
Μία προσπάθεια επιβολής μέτρων στο πεδίο, όμως, θα μπορούσε να μετατρέψει την υπόθεση σε επιχειρησιακό ζήτημα.
Και τότε οι επιλογές της ελληνικής πλευράς θα είναι διαφορετικές.
Το μήνυμα Γεραπετρίτη: «Θα απαντήσουμε από θέση ισχύος»
Ο υπουργός Εξωτερικών έχει ήδη προειδοποιήσει ότι η Ελλάδα δεν πρόκειται να μείνει αδρανής εφόσον υπάρξει νέα κλιμάκωση.
Σε συνέντευξή του στο OPEN είχε δηλώσει:
«Θα πράξουμε όλα εκείνα τα οποία είναι αναγκαία. Θα απαντήσουμε στις προκλήσεις και θα απαντήσουμε από θέση ισχύος. Σήμερα η Ελλάδα έχει μεγαλύτερη ισχύ από ποτέ».
Η αναφορά στη «θέση ισχύος» δεν είναι τυχαία.
Η Αθήνα επιχειρεί να δείξει ότι η ελληνική απάντηση δεν θα βασίζεται μόνο σε νομικά επιχειρήματα, αλλά και στο συνολικό διπλωματικό, ευρωπαϊκό και στρατηγικό αποτύπωμα της χώρας.
Γιατί τα τουρκικά πάρκα έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία από ένα περιβαλλοντικό σχέδιο
Το πραγματικό πρόβλημα για την Αθήνα δεν είναι η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Το πρόβλημα είναι η χρήση ενός περιβαλλοντικού εργαλείου ως μηχανισμού πολιτικής και γεωπολιτικής αποτύπωσης.
Τα θαλάσσια πάρκα συνδέονται με χάρτες.
Οι χάρτες συνδέονται με περιοχές.
Οι περιοχές συνδέονται με δικαιοδοσίες.
Και οι δικαιοδοσίες, στην περίπτωση του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου, είναι εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα.
Γι’ αυτό η Αθήνα αντιδρά από την πρώτη στιγμή.
Δεν θέλει να επιτρέψει στην Τουρκία να χρησιμοποιήσει ένα περιβαλλοντικό πλαίσιο ως έμμεσο εργαλείο διεκδίκησης ή κατοχύρωσης θέσεων.
Η στρατηγική της Άγκυρας και ο πόλεμος των χαρτών
Η Τουρκία τα τελευταία χρόνια επενδύει συστηματικά στη χαρτογραφική αποτύπωση των διεκδικήσεών της.
Από τη «Γαλάζια Πατρίδα» μέχρι τα θαλάσσια πάρκα, τις NAVTEX και τις ανακοινώσεις για ζώνες δραστηριοτήτων, η Άγκυρα επιχειρεί να δημιουργεί συνεχώς καταγεγραμμένες θέσεις και γεωγραφικές αποτυπώσεις.
Η ελληνική απάντηση στοχεύει ακριβώς στο αντίθετο:
να διασφαλίζει ότι κάθε τέτοια τουρκική κίνηση συναντά άμεση, επίσημη και διεθνώς καταγεγραμμένη αντίδραση.
Αυτό εξηγεί γιατί η ρηματική διακοίνωση έχει μεγαλύτερη σημασία από όσο μπορεί αρχικά να φαίνεται.
Η μεγάλη εικόνα: Η Αθήνα χτίζει πολυεπίπεδη απάντηση
Το σχέδιο της ελληνικής πλευράς φαίνεται να κινείται σε τέσσερα επίπεδα.
Πρώτον, επίσημη διπλωματική αντίδραση προς την Τουρκία.
Δεύτερον, ενημέρωση και κινητοποίηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τρίτον, αξιοποίηση διεθνών νομικών και περιβαλλοντικών μηχανισμών.
Και τέταρτον, ετοιμότητα αντίδρασης στο πεδίο εάν η Τουρκία επιχειρήσει πρακτική εφαρμογή των ανακοινώσεών της.
Αυτό είναι και το ουσιαστικό μήνυμα της ελληνικής στρατηγικής:
η Αθήνα θέλει να αποτρέψει τα τετελεσμένα πριν αυτά δημιουργηθούν.
Το επόμενο 48ωρο και οι κρίσιμες αποφάσεις
Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται τώρα στις επόμενες διπλωματικές κινήσεις.
Η ενημέρωση των ευρωπαϊκών θεσμών έχει ήδη πραγματοποιηθεί.
Η ρηματική διακοίνωση έχει αποσταλεί.
Το επόμενο βήμα θα είναι να φανεί εάν η Αθήνα θα επιλέξει να ανεβάσει ακόμη περισσότερο το ζήτημα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, απαιτώντας συγκεκριμένη πολιτική τοποθέτηση απέναντι στην Τουρκία.
Παράλληλα, όλες οι πλευρές παρακολουθούν τις κινήσεις της Άγκυρας στο πεδίο.
Διότι εκεί θα κριθεί αν πρόκειται για μία ακόμη χαρτογραφική και διπλωματική πρόκληση ή για την αρχή μιας νέας, πιο επικίνδυνης φάσης στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το συμπέρασμα
Η ρηματική διακοίνωση είναι μόνο η πρώτη κίνηση.
Η Αθήνα έχει ήδη βάλει στο παιχνίδι τις Βρυξέλλες, εξετάζει διεθνείς θεσμικές κινήσεις και αφήνει ανοικτό ακόμη και το ενδεχόμενο σκληρότερων μέτρων εάν η Άγκυρα επιχειρήσει να δημιουργήσει τετελεσμένα.
Το πραγματικό στοίχημα είναι πλέον διπλό:
να μην αποκτήσει η τουρκική ανακοίνωση οποιοδήποτε πολιτικό ή νομικό βάρος και να αποτραπεί εγκαίρως οποιαδήποτε προσπάθεια πρακτικής εφαρμογής της στο πεδίο.
Και γι’ αυτό η επόμενη κίνηση της Άγκυρας θα είναι κρίσιμη.
Εάν η Τουρκία μείνει στους χάρτες, η μάχη θα παραμείνει διπλωματική. Εάν επιχειρήσει να μεταφέρει τους χάρτες στη θάλασσα, τότε το σκηνικό αλλάζει δραματικά.