Μια εξαιρετικά σοβαρή αποκάλυψη από την Ουάσινγκτον ανοίγει ξανά τη συζήτηση για έναν πιθανό πυρηνικό ανταγωνισμό στη Μέση Ανατολή, με επίκεντρο αυτή τη φορά όχι το Ιράν, αλλά τη Σαουδική Αραβία.
Σύμφωνα με τη Washington Post, διαβαθμισμένα έγγραφα που έχουν σταλεί στο αμερικανικό Κογκρέσο περιλαμβάνουν εκτίμηση της κοινότητας πληροφοριών των ΗΠΑ ότι το Ριάντ δεν έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο δημιουργίας προγράμματος πυρηνικών όπλων.
Η εκτίμηση αυτή δεν σημαίνει ότι η Σαουδική Αραβία έχει ήδη αποφασίσει να κατασκευάσει πυρηνική βόμβα.
Σημαίνει όμως κάτι εξίσου κρίσιμο:
ότι η δυνατότητα αυτή παραμένει πάνω στο τραπέζι, σύμφωνα με την αμερικανική εκτίμηση πληροφοριών.
Και αυτό αλλάζει ολόκληρη τη γεωπολιτική εξίσωση από το Ριάντ έως την Τεχεράνη και από το Τελ Αβίβ έως την Ουάσινγκτον.
Η συμφωνία Τραμπ–Ριάντ μπαίνει στο μικροσκόπιο
Η αποκάλυψη έρχεται την ώρα που το Κογκρέσο εξετάζει τη νέα συμφωνία πολιτικής πυρηνικής συνεργασίας ΗΠΑ–Σαουδικής Αραβίας, γνωστή ως «123 Agreement».
Η συμφωνία επιτρέπει σε αμερικανικές εταιρείες να αναλάβουν πυρηνικά ενεργειακά έργα δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων στη Σαουδική Αραβία.
Η κυβέρνηση Τραμπ υποστηρίζει ότι ο στόχος είναι διπλός:
να ενισχυθούν οι δεσμοί ΗΠΑ–Σαουδικής Αραβίας και να αποτραπεί η στροφή του Ριάντ προς Ρωσία και Κίνα για πυρηνική τεχνολογία.
Η λογική της Ουάσινγκτον είναι ότι εάν η Σαουδική Αραβία πρόκειται ούτως ή άλλως να αναπτύξει πυρηνική ενέργεια, είναι προτιμότερο να το κάνει με αμερικανική τεχνολογία και αμερικανικό έλεγχο.
Το πρόβλημα είναι ότι η συμφωνία αφήνει σημαντικά περιθώρια.
Από το 5% στο 20%: το σημείο που προκαλεί συναγερμό
Σύμφωνα με τη Washington Post, η συμφωνία περιορίζει αρχικά τον εμπλουτισμό ουρανίου της Σαουδικής Αραβίας σε επίπεδα κάτω από 5%.
Ωστόσο, έπειτα από πρόσθετη μελέτη και νέα γραπτή συμφωνία, το όριο μπορεί να αυξηθεί έως 20%.
Αυτό είναι ίσως το πιο ευαίσθητο σημείο.
Ο εμπλουτισμός στο 20% δεν ισοδυναμεί με πυρηνικό όπλο.
Αλλά μειώνει σημαντικά την τεχνική απόσταση που χωρίζει ένα πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα από υλικό υψηλότερου εμπλουτισμού.
Γι’ αυτό Δημοκρατικοί γερουσιαστές και ειδικοί μη διάδοσης προειδοποιούν ότι μια τέτοια δυνατότητα θα μπορούσε να δημιουργήσει πυρηνικό “κατώφλι” για τη Σαουδική Αραβία.
Το μεγάλο ερώτημα: γιατί το Ριάντ θέλει εγχώριο εμπλουτισμό;
Αυτό είναι και το βασικό σημείο κριτικής του γερουσιαστή Jeff Merkley.
Ο Merkley υποστηρίζει ότι εάν η Σαουδική Αραβία ενδιαφέρεται αποκλειστικά για ειρηνική πυρηνική ενέργεια, θα μπορούσε να εισάγει πυρηνικό καύσιμο αντί να επιμένει στη δυνατότητα εγχώριας παραγωγής και εμπλουτισμού.
Η επιμονή στη δημιουργία εθνικού κύκλου καυσίμου, κατά την άποψή του, δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τους μακροπρόθεσμους στόχους του Ριάντ.
Το State Department έχει διαφορετική θέση.
Υποστηρίζει ότι η συμφωνία περιλαμβάνει τις ισχυρότερες ρεαλιστικά επιτεύξιμες εγγυήσεις μη διάδοσης και ότι οι ΗΠΑ δεν πρόκειται να στηρίξουν σαουδαραβικό πρόγραμμα πυρηνικών όπλων.
Το πρόβλημα του «Additional Protocol»
Υπάρχει και δεύτερο σημείο που προκαλεί έντονη ανησυχία.
Η συμφωνία δεν υποχρεώνει τη Σαουδική Αραβία να υιοθετήσει το Additional Protocol του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.
Το συγκεκριμένο πρωτόκολλο δίνει στην IAEA διευρυμένη πρόσβαση σε εγκαταστάσεις, έρευνα και ολόκληρο τον κύκλο πυρηνικού καυσίμου.
Χωρίς αυτό, οι επιθεωρήσεις είναι λιγότερο παρεμβατικές και η δυνατότητα εντοπισμού μη δηλωμένων εγκαταστάσεων περιορίζεται.
Ομάδα ειδικών μη διάδοσης, μεταξύ αυτών και ο πρώην γενικός διευθυντής της IAEA Hans Blix, έχει προειδοποιήσει ότι αυτό το πλαίσιο είναι ανεπαρκές για μια χώρα που θέλει να αποκτήσει δυνατότητα παραγωγής σχάσιμου υλικού.
Το φάντασμα του Ιράν πάνω από τη συμφωνία
Καμία συζήτηση για το σαουδαραβικό πυρηνικό πρόγραμμα δεν μπορεί να γίνει χωρίς το Ιράν.
Ο Mohammed bin Salman είχε δηλώσει ήδη από το 2018 ότι εάν το Ιράν αποκτήσει πυρηνική βόμβα, η Σαουδική Αραβία θα ακολουθήσει.
Αυτή η παλαιότερη δήλωση αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους που η αμερικανική κοινότητα ασφαλείας αντιμετωπίζει σήμερα το θέμα με τόσο μεγάλη καχυποψία.
Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο ασταθής μετά τα αμερικανικά πλήγματα κατά ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων και τη νέα φάση έντασης με την Τεχεράνη.
Εάν το Ιράν επιχειρήσει να επιταχύνει το δικό του πυρηνικό πρόγραμμα, το Ριάντ μπορεί να θεωρήσει ότι πρέπει να δημιουργήσει αντίστοιχη δυνατότητα.
Και τότε η Μέση Ανατολή θα περάσει σε εντελώς νέα εποχή.
Γιατί το Ισραήλ παρακολουθεί με ανησυχία
Για το Ισραήλ, η προοπτική πυρηνικά ικανής Σαουδικής Αραβίας είναι εξαιρετικά περίπλοκη.
Το Ριάντ δεν αποτελεί σήμερα εχθρικό κράτος με την έννοια του Ιράν.
Όμως το Ισραήλ έχει παραδοσιακά αντιμετωπίσει με μεγάλη καχυποψία οποιαδήποτε νέα πυρηνική δυνατότητα στη Μέση Ανατολή.
Η βασική λογική της ισραηλινής στρατηγικής είναι ότι όσο περισσότερες χώρες αποκτούν ικανότητα εμπλουτισμού υψηλού επιπέδου, τόσο αυξάνει ο κίνδυνος μελλοντικής πυρηνικής διάδοσης.
Ένα σαουδαραβικό πυρηνικό “κατώφλι” θα άλλαζε ριζικά την περιφερειακή ισορροπία.
Θα έθετε το Ισραήλ μπροστά σε ένα νέο στρατηγικό δίλημμα: πώς αντιμετωπίζεται μια χώρα που είναι πιθανός εταίρος απέναντι στο Ιράν αλλά ταυτόχρονα αποκτά τεχνολογία που μπορεί μελλοντικά να οδηγήσει σε στρατιωτικό πυρηνικό πρόγραμμα;
Η μεγάλη αντίφαση της αμερικανικής πολιτικής
Υπάρχει και μια εμφανής πολιτική αντίφαση.
Η κυβέρνηση Τραμπ ασκεί τεράστια πίεση στο Ιράν ώστε να μην αποκτήσει δυνατότητα εμπλουτισμού που θα μπορούσε να το φέρει κοντά σε πυρηνικό όπλο.
Την ίδια στιγμή, η συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία αφήνει θεωρητικά ανοιχτό το ενδεχόμενο εμπλουτισμού έως 20%.
Αυτό ακριβώς επισημαίνουν οι επικριτές στο Κογκρέσο.
Ο γερουσιαστής Ed Markey χαρακτήρισε τη συμφωνία ως πιθανό «πιστόλι εκκίνησης για μια πυρηνική κούρσα εξοπλισμών στη Μέση Ανατολή».
Οι δύο απόρρητες επιστολές
Η υπόθεση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη επειδή δύο συνοδευτικές επιστολές της συμφωνίας παραμένουν απόρρητες.
Μια διακομματική ομάδα γερουσιαστών έχει ζητήσει από την κυβέρνηση Τραμπ να τις αποχαρακτηρίσει.
Το επιχείρημά τους είναι απλό:
το Κογκρέσο δεν μπορεί να αξιολογήσει πλήρως τη συμφωνία όταν κρίσιμες υποχρεώσεις των δύο πλευρών παραμένουν κρυφές.
Οι επιστολές έχουν χαρακτηριστεί στο χαμηλότερο επίπεδο διαβάθμισης, αλλά η πρακτική να παραμένουν απόρρητες θεωρείται ασυνήθιστη σε σχέση με προηγούμενες πυρηνικές συμφωνίες των ΗΠΑ.
Ο Τραμπ βάζει στο τραπέζι και το Ισραήλ
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο μεγάλο πολιτικό εμπόδιο.
Ο Τραμπ έχει συνδέσει την ολοκλήρωση της συμφωνίας με την εξομάλυνση των σχέσεων Σαουδικής Αραβίας–Ισραήλ.
Το Ριάντ, από την πλευρά του, επιμένει ότι δεν θα προχωρήσει σε πλήρη αναγνώριση του Ισραήλ χωρίς αξιόπιστη πορεία προς παλαιστινιακό κράτος.
Αυτό δημιουργεί ένα τεράστιο γεωπολιτικό παζάρι:
πυρηνική τεχνολογία,
αναγνώριση του Ισραήλ,
αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας,
Ιράν,
Παλαιστινιακό.
Όλα βρίσκονται στο ίδιο τραπέζι.
Η μεγάλη πυρηνική εξίσωση της Μέσης Ανατολής
Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι μία πυρηνική παραχώρηση στη Σαουδική Αραβία μπορεί να έχει αλυσιδωτές συνέπειες.
Εάν το Ριάντ αποκτήσει εγχώρια δυνατότητα εμπλουτισμού, άλλες χώρες της περιοχής μπορεί να ζητήσουν το ίδιο.
Η Τουρκία έχει ήδη εκφράσει φιλοδοξίες για ανάπτυξη μεγαλύτερης εγχώριας πυρηνικής τεχνογνωσίας.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα αλλά έχουν αποδεχθεί αυστηρότερους περιορισμούς εμπλουτισμού.
Η Αίγυπτος παρακολουθεί επίσης στενά τις περιφερειακές ισορροπίες.
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί μια νέα Μέση Ανατολή γεμάτη κράτη με “πυρηνική ετοιμότητα”, ακόμη κι αν κανένα δεν δηλώνει επίσημα ότι θέλει βόμβα.
Το πραγματικό ερώτημα για τον Μπιν Σαλμάν
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι εάν η Σαουδική Αραβία κατασκευάζει σήμερα πυρηνικό όπλο.
Δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία που να τεκμηριώνουν κάτι τέτοιο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
θέλει ο Mohammed bin Salman να αποκτήσει τη δυνατότητα να το κάνει στο μέλλον εάν αλλάξει το στρατηγικό περιβάλλον;
Η αμερικανική κοινότητα πληροφοριών, σύμφωνα με τη Washington Post, εκτιμά ότι αυτή η επιλογή δεν έχει αποκλειστεί.
Και αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί συναγερμό.
Γιατί στη Μέση Ανατολή, η διαφορά ανάμεσα σε ένα «πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα» και σε μια χώρα που διαθέτει όλα τα τεχνικά εργαλεία για να περάσει γρήγορα στο επόμενο στάδιο μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά μικρή.
Και αν η Σαουδική Αραβία περάσει αυτό το κατώφλι, η επόμενη μεγάλη κούρσα εξοπλισμών της περιοχής μπορεί να μην αφορά πυραύλους και drones. Μπορεί να αφορά την ίδια την πυρηνική βόμβα.