Σε μια ιδιαίτερα προσεκτικά διατυπωμένη παρέμβαση, ο Recep Tayyip Erdoğan επιχείρησε να στείλει απευθείας μήνυμα προς την ισραηλινή κοινωνία, την ώρα που οι σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ κινούνται σε ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία των τελευταίων ετών.
Ο Τούρκος πρόεδρος, απαντώντας σε ερωτήσεις του αμερικανικού περιοδικού Newsweek, υποστήριξε ότι η εικόνα της Τουρκίας ως νέας απειλής για το Ισραήλ είναι, κατά τη δική του ανάγνωση, προϊόν κυρίως εσωτερικών πολιτικών υπολογισμών στο Ισραήλ και της προεκλογικής περιόδου.
Παράλληλα προσπάθησε να τραβήξει μια καθαρή γραμμή ανάμεσα στον ισραηλινό λαό και στην κυβέρνηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου.
«Η Τουρκία δεν τρέφει εχθρότητα απέναντι στον λαό του Ισραήλ», ήταν το βασικό μήνυμα.
Η παρέμβαση αυτή δεν αναιρεί τη σκληρή αντιπαράθεση με την ισραηλινή κυβέρνηση.
Αντιθέτως, δείχνει ότι η Άγκυρα επιχειρεί πλέον να μεταφέρει τη σύγκρουση σε δύο διαφορετικά επίπεδα:
σκληρή πίεση προς την κυβέρνηση Νετανιάχου και ταυτόχρονα άνοιγμα προς την ισραηλινή κοινωνία.
«Η Τουρκία δεν είναι η νέα απειλή»
Ο Erdoğan υποστήριξε ότι το τελευταίο διάστημα καλλιεργείται στο Ισραήλ ένα αφήγημα σύμφωνα με το οποίο η Τουρκία εξελίσσεται σε νέα μεγάλη απειλή ασφαλείας.
Κατά την τουρκική θέση, αυτό το αφήγημα δεν αντανακλά αντικειμενικά την τουρκική πολιτική αλλά εξυπηρετεί εσωτερικές πολιτικές ανάγκες μέσα στο Ισραήλ.
Η ερμηνεία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η Τουρκία έχει αρχίσει να εμφανίζεται όλο και πιο έντονα στον ισραηλινό πολιτικό διάλογο.
Η αντιπαράθεση δεν περιορίζεται πλέον στη Γάζα.
Αφορά:
τη Συρία, τη Χαμάς, την Ανατολική Μεσόγειο, την περιφερειακή ισορροπία και τον μελλοντικό ρόλο της Τουρκίας.
Ο Erdoğan επιχειρεί να διαχωρίσει κοινωνία και κυβέρνηση
Αυτό ήταν ίσως το πιο πολιτικά ενδιαφέρον σημείο της παρέμβασής του.
Ο Τούρκος πρόεδρος υποστήριξε ότι η κριτική του δεν στρέφεται εναντίον των Ισραηλινών ως κοινωνίας.
Αντιθέτως, είπε ότι η αντίθεσή του αφορά τις πολιτικές της ισραηλινής κυβέρνησης τις οποίες η Άγκυρα θεωρεί αντίθετες με το διεθνές δίκαιο και αποσταθεροποιητικές για την περιοχή.
Πρόκειται για καθαρή προσπάθεια πολιτικής διαφοροποίησης.
Η Άγκυρα θέλει να πει στους Ισραηλινούς:
«Δεν είστε εσείς ο αντίπαλός μας. Αντίπαλος είναι η πολιτική που εφαρμόζει η κυβέρνησή σας».
Αυτό είναι ένα μήνυμα που απευθύνεται περισσότερο στην ισραηλινή κοινή γνώμη παρά στο γραφείο του Νετανιάχου.
Η Συρία είναι πλέον το πραγματικό σημείο ανάφλεξης
Πίσω από τη δημόσια ρητορική υπάρχει όμως ένα πολύ πιο σοβαρό στρατηγικό πρόβλημα.
Η Συρία.
Τον Αύγουστο, η ισραηλινή Αεροπορία έπληξε τη βάση Abu al-Duhur στη βόρεια Συρία, κοντά στα τουρκικά σύνορα.
Το Ισραήλ υποστήριξε ότι έδρασε επειδή υπήρχαν ενδείξεις πως η Τουρκία σχεδίαζε να αποκτήσει στρατιωτικό αποτύπωμα στη βάση.
Σύμφωνα με το Axios, το Ισραήλ είχε πληροφορίες ότι η Άγκυρα σχεδίαζε ανάπτυξη drones και ραντάρ εκεί και προχώρησε στο πλήγμα ως «προειδοποιητική βολή».
Η συριακή πλευρά απέρριψε την ερμηνεία αυτή.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Συρίας Asaad al-Shaibani δήλωσε ότι δεν υπήρχε πρόθεση δημιουργίας μόνιμης τουρκικής βάσης ή ανάπτυξης τουρκικών στρατευμάτων στο Abu al-Duhur.
Η υπόθεση της τουρκικής αντιπροσωπείας
Εδώ υπάρχει ένα σημείο που δείχνει πόσο θολό είναι το πεδίο πληροφοριών.
Σύροι αξιωματούχοι ανέφεραν ότι Τούρκοι στρατιωτικοί είχαν επισκεφθεί τη βάση πριν από το ισραηλινό πλήγμα, στο πλαίσιο της συνεργασίας για εκπαίδευση και αναδιοργάνωση των συριακών Ενόπλων Δυνάμεων.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, δήλωσε ότι δεν υπήρχε τουρκική στρατιωτική αντιπροσωπεία στη βάση πριν ή κατά τη διάρκεια του πλήγματος.
Το βέβαιο είναι ότι η συνεργασία Τουρκίας–Συρίας έχει ενισχυθεί σημαντικά και περιλαμβάνει στρατιωτική εκπαίδευση, τεχνική υποστήριξη και βοήθεια στην αναδιοργάνωση των συριακών δυνάμεων.
Το Ισραήλ φοβάται περιορισμό της ελευθερίας δράσης του
Για το Ισραήλ, το πραγματικό πρόβλημα είναι επιχειρησιακό.
Μια ενισχυμένη τουρκική στρατιωτική παρουσία στη Συρία, ειδικά αν περιλαμβάνει:
ραντάρ, drones, αεράμυνα και εγκαταστάσεις διοίκησης,
θα μπορούσε να περιορίσει την ελευθερία δράσης της ισραηλινής Αεροπορίας.
Αυτό είναι το βασικό στρατηγικό άγχος του Τελ Αβίβ.
Η ισραηλινή πλευρά έχει διαμηνύσει ότι δεν θα επιτρέψει την εγκατάσταση δυνάμεων που θεωρεί εχθρικές κοντά στα σύνορά της.
Η Τουρκία, αντίθετα, θεωρεί ότι η Συρία είναι κυρίαρχο κράτος και ότι η στρατιωτική της συνεργασία με τη Δαμασκό είναι νόμιμη.
Αυτή ακριβώς είναι η σύγκρουση συμφερόντων που μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνο λάθος υπολογισμό.
Νετανιάχου και Erdoğan σε προσωπική σύγκρουση
Το κλίμα έχει επιβαρυνθεί ακόμη περισσότερο από τη δημόσια αντιπαράθεση των δύο ηγεσιών.
Ο Νετανιάχου και το γραφείο του έχουν κατηγορήσει την Τουρκία ότι επιχειρεί να διευρύνει στρατιωτικά την επιρροή της στη Συρία.
Από την άλλη πλευρά, η τουρκική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το Ισραήλ χρησιμοποιεί το θέμα της Τουρκίας ως μέσο εσωτερικής συσπείρωσης.
Η σύγκρουση πλέον δεν είναι απλώς θεσμική.
Έχει αποκτήσει και προσωπικό χαρακτήρα.
Ο Katz αποκαλεί τον Erdoğan «χάρτινο σουλτάνο»
Η νέα φάση της αντιπαράθεσης έγινε ακόμη πιο σκληρή μετά την ομιλία Erdoğan στον ΟΗΕ.
Ο Ισραηλινός υπουργός Άμυνας Israel Katz αποκάλεσε τον Τούρκο πρόεδρο «χάρτινο σουλτάνο», τον κατηγόρησε ότι χρηματοδοτεί και στηρίζει τη Χαμάς και υποστήριξε ότι ονειρεύεται την ανασύσταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Άγκυρα αντέδρασε αμέσως.
Ο διευθυντής επικοινωνίας της τουρκικής προεδρίας Burhanettin Duran κατηγόρησε την ισραηλινή πλευρά για πολιτικές προσβολές και απέρριψε τις δηλώσεις Katz ως προσπάθεια αποπροσανατολισμού από τη Γάζα.
Η Γάζα παραμένει η μεγάλη ιδεολογική σύγκρουση
Η βαθύτερη ρήξη εξακολουθεί να είναι η Γάζα.
Ο Erdoğan από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να εντείνει την πίεση προς το Ισραήλ και ζήτησε ευρύτερη αναγνώριση παλαιστινιακού κράτους.
Η κυβέρνηση Νετανιάχου απορρίπτει τη συγκεκριμένη τουρκική κριτική και κατηγορεί την Άγκυρα ότι στηρίζει τη Χαμάς.
Έτσι, η σύγκρουση έχει τρία διαφορετικά επίπεδα:
Γάζα – ιδεολογική και πολιτική σύγκρουση.
Συρία – στρατιωτική και επιχειρησιακή σύγκρουση.
Ανατολική Μεσόγειος – γεωπολιτικός ανταγωνισμός.
Γιατί ο Erdoğan μιλά τώρα απευθείας στους Ισραηλινούς
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο σημαντικό πολιτικό μήνυμα.
Ο Erdoğan αντιλαμβάνεται ότι η πλήρης ταύτιση της Τουρκίας με την εικόνα του «νέου εχθρού» του Ισραήλ θα μπορούσε να παγιωθεί.
Γι’ αυτό επιχειρεί να σπάσει αυτή την εικόνα.
Δεν απευθύνεται μόνο στο ισραηλινό κράτος.
Απευθύνεται στους πολίτες του Ισραήλ και λέει ουσιαστικά:
«Η σύγκρουσή μας είναι με τις επιλογές της κυβέρνησής σας, όχι με εσάς».
Αυτή είναι κλασική δημόσια διπλωματία.
Και δείχνει ότι η Τουρκία θέλει να διατηρήσει ανοιχτή μια πόρτα για το μέλλον.
Πόσο πιθανή είναι πραγματική στρατιωτική σύγκρουση;
Μέχρι στιγμής, η πιο ψύχραιμη ανάγνωση είναι ότι άμεσος πόλεμος Τουρκίας–Ισραήλ δεν θεωρείται το πιθανότερο σενάριο.
Το μεγαλύτερο ρίσκο είναι διαφορετικό:
ένα περιορισμένο επεισόδιο στη Συρία.
Η παρουσία drones, ραντάρ, αεροσκαφών και στρατιωτικών συμβούλων σε μικρές γεωγραφικές αποστάσεις αυξάνει τον κίνδυνο λανθασμένης εκτίμησης.
Το ίδιο είχε συμβεί και μετά το πλήγμα στο Abu al-Duhur, όταν ΗΠΑ, Ισραήλ και Συρία κινήθηκαν γρήγορα προς αποκλιμάκωση και επανέναρξη επαφών ασφαλείας.
Από τον λεκτικό πόλεμο στην επικίνδυνη πραγματικότητα
Το μήνυμα Erdoğan προς την ισραηλινή κοινωνία δείχνει λοιπόν δύο πράγματα ταυτόχρονα.
Πρώτον, ότι η Τουρκία δεν θέλει να εμφανίζεται ως μόνιμος εχθρός του Ισραήλ.
Δεύτερον, ότι η στρατηγική αντιπαράθεση μεταξύ των δύο χωρών είναι πλέον πραγματική και δεν περιορίζεται σε δηλώσεις.
Η Συρία αποτελεί το πιο επικίνδυνο πεδίο.
Η Γάζα το πιο ιδεολογικά φορτισμένο.
Και η Ανατολική Μεσόγειος το πιο μακροπρόθεσμο.
Γι’ αυτό η φράση Erdoğan περί «μη εχθρότητας προς τον ισραηλινό λαό» δεν πρέπει να διαβαστεί ως ένδειξη εξομάλυνσης.
Είναι περισσότερο μια προσπάθεια να κρατηθούν ανοιχτές οι πολιτικές γέφυρες, την ώρα που στο στρατιωτικό πεδίο οι δύο χώρες πλησιάζουν επικίνδυνα η μία τις κόκκινες γραμμές της άλλης.