Ο Τούρκος πρόεδρος επαναφέρει ευθέως το ζήτημα της στρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών και προειδοποιεί ότι όποιος εκλαμβάνει τη «νηφάλια στάση» της Άγκυρας ως αδυναμία κάνει «σοβαρό λάθος» – Παράλληλα επιβεβαιώνει ότι η Τουρκία επιμένει στην επιστροφή της στα F-35, χωρίς να εγκαταλείπει KAAN και εγχώρια αεράμυνα
Σε μία νέα παρέμβαση με σαφείς αποδέκτες στην Αθήνα, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επανέφερε στο προσκήνιο την πάγια τουρκική ρητορική περί «αποστρατιωτικοποιημένων νησιών», στέλνοντας ταυτόχρονα μήνυμα ότι η Άγκυρα δεν πρόκειται να υποχωρήσει από τις διεκδικήσεις και τις θέσεις της στο Αιγαίο.
Οι δηλώσεις του Τούρκου προέδρου έγιναν μετά τη Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, κατά την επιστροφή του στην Τουρκία, όταν δέχθηκε σειρά ερωτήσεων από δημοσιογράφους για την εξωτερική πολιτική, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τη Συρία αλλά και τα μεγάλα εξοπλιστικά προγράμματα της Άγκυρας.
Η τοποθέτησή του για την Ελλάδα ξεχωρίζει, καθώς συνδέει ευθέως τον ελληνοτουρκικό διάλογο με την ελληνική στρατιωτική παρουσία στα νησιά, επιχειρώντας για ακόμη μία φορά να εμφανίσει την ενίσχυση της ελληνικής άμυνας ως παραβίαση διεθνών συμφωνιών.
Η ερώτηση που άνοιξε ξανά το μέτωπο του Αιγαίου
Ο Τούρκος πρόεδρος κλήθηκε να σχολιάσει αυτό που ο δημοσιογράφος παρουσίασε ως «διπλή στάση» της Αθήνας: από τη μία πλευρά, μηνύματα υπέρ του διαλόγου με την Τουρκία και, από την άλλη, ενίσχυση των στρατιωτικών δυνατοτήτων της Ελλάδας στα νησιά του Αιγαίου.
Στην ερώτηση έγινε επίσης αναφορά στον Κυριάκο Μητσοτάκη και στη θέση της ελληνικής κυβέρνησης ότι οι ελληνικοί σχεδιασμοί στην περιοχή δεν πρόκειται να μεταβληθούν εξαιτίας των τουρκικών αντιδράσεων.
Η απάντηση του Ερντογάν ήταν χαρακτηριστική:
«Τι να κάνουμε; Τι μας αναλογεί; Να κάνουμε αυτό που πρέπει».
Μία φράση λιτή, αλλά πολιτικά φορτισμένη, καθώς ακολούθησε από μία εκτενέστερη τοποθέτηση στην οποία ο Τούρκος πρόεδρος επιχείρησε να παρουσιάσει την Άγκυρα ως την πλευρά που επιδιώκει αποκλιμάκωση, επιρρίπτοντας ταυτόχρονα ευθύνες στην Αθήνα.
Ερντογάν: «Δεν είδαμε ανταπόκριση στην καλή μας διάθεση»
Ο πρόεδρος της Τουρκίας υποστήριξε ότι η κυβέρνησή του επιδιώκει σχέσεις «καλής γειτονίας» με την Ελλάδα.
«Εμείς λέμε ότι θέλουμε να προχωρήσουμε με την Ελλάδα στη βάση της καλής γειτονίας», ανέφερε, προσθέτοντας ότι η Τουρκία υπήρξε, κατά τον ίδιο, «ειλικρινής» και «εποικοδομητική».
Στη συνέχεια όμως πέρασε στην ουσία του μηνύματός του:
«Πολλές φορές δεν είδαμε να ανταποκρίνεται η άλλη πλευρά στην καλή μας διάθεση».
Η συγκεκριμένη διατύπωση δείχνει ότι η Άγκυρα επιχειρεί να διατηρήσει ταυτόχρονα δύο παράλληλα αφηγήματα: από τη μία εμφανίζεται ως δύναμη διαλόγου και σταθερότητας και, από την άλλη, διατηρεί ανοιχτό ολόκληρο το τουρκικό πακέτο απαιτήσεων στο Αιγαίο.
«Η Τουρκία δεν εποφθαλμιά ξένα εδάφη – Αλλά δεν θα επιτρέψει παραβίαση των δικαιωμάτων της»
Ακόμη πιο σαφές ήταν το επόμενο μήνυμα του Τούρκου προέδρου.
Ο Ερντογάν δήλωσε:
«Η Ελλάδα πρέπει πλέον να καταλάβει κάτι: η Τουρκία δεν εποφθαλμιά τα εδάφη κανενός, όμως δεν θα επιτρέψει σε κανέναν να παραβιάζει τα δικαιώματά της».
Στο ίδιο πλαίσιο έκανε λόγο για παραβίαση διεθνών συνθηκών, επιχειρώντας να επαναφέρει το γνωστό τουρκικό επιχείρημα σχετικά με το καθεστώς συγκεκριμένων ελληνικών νησιών.
Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Άγκυρα χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια το ζήτημα της στρατιωτικής παρουσίας στα νησιά για να ασκεί πολιτική και διπλωματική πίεση στην Ελλάδα.
Η πιο βαριά φράση: «Μην εκλαμβάνετε τη στάση μας ως αδυναμία»
Ο Ερντογάν προχώρησε όμως ακόμη περισσότερο, χρησιμοποιώντας μία διατύπωση που μπορεί να ερμηνευτεί ως σαφής προειδοποίηση προς την Αθήνα:
«Όποιος ερμηνεύει τη νηφάλια και συνετή προσέγγιση της Τουρκίας ως αδυναμία, το λέω ξεκάθαρα, διαπράττει σοβαρό λάθος».
Αμέσως μετά έθεσε ευθέως το ζήτημα των ελληνικών νησιών:
«Η Ελλάδα πρέπει να εγκαταλείψει τον λάθος δρόμο που έχει πάρει και να σταματήσει να εξοπλίζει τα νησιά που έχουν αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς».
Πρόκειται ουσιαστικά για την επαναφορά μιας από τις πλέον σταθερές θέσεις της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στην Ελλάδα.
Η Αθήνα, από την πλευρά της, αντιμετωπίζει την άμυνα των νησιών μέσα από το πρίσμα της εθνικής ασφάλειας και του δικαιώματος αυτοάμυνας, σε ένα περιβάλλον όπου η Τουρκία διαθέτει σημαντικές στρατιωτικές δυνάμεις στα μικρασιατικά παράλια.
Η επίκληση της Ιστορίας και το υπονοούμενο προς την Αθήνα
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί και η αναφορά του Τούρκου προέδρου στην Ιστορία.
«Η Ιστορία αποτελεί έναν πολύ καλό οδηγό για όσους πρέπει να διδαχθούν από τα διδάγματά της», δήλωσε.
Χωρίς να προχωρήσει σε περαιτέρω εξειδίκευση, η συγκεκριμένη φράση εντάσσεται σε μία ρητορική που χρησιμοποιείται συχνά από την τουρκική πολιτική ηγεσία όταν αναφέρεται στις σχέσεις με την Ελλάδα.
Στη συνέχεια ο Ερντογάν επιχείρησε να χαμηλώσει τους τόνους, δηλώνοντας ότι η Τουρκία θα συνεχίσει να εργάζεται για «την ειρήνη, την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην περιοχή».
Το μήνυμα, ωστόσο, είχε ήδη σταλεί: η Άγκυρα εξακολουθεί να θεωρεί το ζήτημα των ελληνικών νησιών βασικό κεφάλαιο των ελληνοτουρκικών διαφορών και δεν δείχνει πρόθεση να το αποσύρει από τη διμερή ατζέντα.
Το δεύτερο μέτωπο: Η Τουρκία κοιτάζει τη Συρία
Οι δηλώσεις Ερντογάν δεν περιορίστηκαν στην Ελλάδα.
Ο Τούρκος πρόεδρος αφιέρωσε σημαντικό μέρος των τοποθετήσεών του στις εξελίξεις στη Συρία, στέλνοντας μήνυμα προς όλες τις δυνάμεις που επιχειρούν να επηρεάσουν το νέο περιβάλλον ασφαλείας στη χώρα.
Ο Ερντογάν υποστήριξε ότι η Τουρκία είχε προειδοποιήσει εγκαίρως πως η Συρία δεν θα μπορούσε να παραμείνει ένα πεδίο ανεξέλεγκτης δράσης τρομοκρατικών οργανώσεων.
«Η αστάθεια εκεί θα μπορούσε να εξαπλωθεί σε ολόκληρη την περιοχή και τελικά δικαιωθήκαμε», δήλωσε.
Παράλληλα υποστήριξε ότι πλέον και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αντιληφθεί καλύτερα τις «πραγματικότητες της Συρίας».
«Να μην δοθεί χώρος σε όσους θέλουν να υπονομεύσουν τη Συρία»
Ο Τούρκος πρόεδρος κάλεσε τις γειτονικές και φιλικές χώρες να συμμετάσχουν στην ανοικοδόμηση της Συρίας, δίνοντας όμως ταυτόχρονα ιδιαίτερη έμφαση στην εσωτερική σταθερότητα.
«Είναι απαραίτητο να μην δοθεί χώρος σε όσους θέλουν να υπονομεύσουν την εσωτερική ειρήνη της Συρίας», ανέφερε.
Και πρόσθεσε:
«Ο δρόμος προς τη σταθερότητα στη Συρία περνά από την εξάλειψη των σπόρων της διχόνοιας».
Οι δηλώσεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερο γεωπολιτικό βάρος, καθώς η Συρία παραμένει ένα από τα σημαντικότερα πεδία ανταγωνισμού συμφερόντων στη Μέση Ανατολή.
Για την Άγκυρα, το διακύβευμα δεν αφορά μόνο την ασφάλεια των νοτίων συνόρων της. Αφορά επίσης την πολιτική και στρατιωτική αρχιτεκτονική της επόμενης ημέρας στη Συρία και τον βαθμό επιρροής που θα διατηρήσει η Τουρκία στο νέο περιφερειακό τοπίο.
F-35: Η Άγκυρα επιμένει στην επιστροφή της
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν και η αναφορά Ερντογάν στο πρόγραμμα των αμερικανικών μαχητικών F-35.
Η Τουρκία είχε συμμετάσχει αρχικά ως εταίρος στο πρόγραμμα, πριν αποκλειστεί μετά την αγορά του ρωσικού συστήματος αεράμυνας S-400.
Ο Ερντογάν επιβεβαίωσε ότι οι διαπραγματεύσεις για επιστροφή της Τουρκίας συνεχίζονται.
«Η Τουρκία ήταν μία από τις χώρες-εταίρους στο πρόγραμμα των F-35 και είχε συμβάλει σημαντικά σε αυτό. Οι συζητήσεις μας για την επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα συνεχίζονται», ανέφερε.
Ακόμη πιο σημαντική είναι η εκτίμηση που εξέφρασε:
«Πιστεύουμε ότι το ζήτημα αυτό θα ξεπεραστεί μόλις ολοκληρωθούν οι σχετικές διαδικασίες στις ΗΠΑ».
Με άλλα λόγια, η τουρκική ηγεσία θέλει να εμφανίσει την επιστροφή στα F-35 όχι ως ένα μακρινό ή θεωρητικό ενδεχόμενο, αλλά ως μία διαδικασία που βρίσκεται ακόμη στο τραπέζι.
S-400 και Πούτιν: Τι είπε ο Ερντογάν
Ο Τούρκος πρόεδρος αποκάλυψε επίσης ότι συζήτησε με τον Βλαντίμιρ Πούτιν το σύνολο των ζητημάτων της ρωσοτουρκικής ατζέντας.
Το κρίσιμο ζήτημα παραμένει φυσικά η τύχη των S-400, καθώς η παρουσία του ρωσικού συστήματος στην Τουρκία αποτέλεσε τον βασικό λόγο αποκλεισμού της χώρας από το πρόγραμμα F-35.
Ωστόσο, ο Ερντογάν δεν παρουσίασε στις συγκεκριμένες δηλώσεις κάποια οριστική λύση στο ζήτημα.
Αντίθετα, επέλεξε να δώσει έμφαση σε μία ευρύτερη στρατηγική: η Τουρκία θέλει να αποκτήσει πρόσβαση σε δυτικά συστήματα υψηλής τεχνολογίας, χωρίς να εγκαταλείψει την προσπάθεια δημιουργίας μιας αυτόνομης τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας.
«Δεν εγκαταλείπουμε το KAAN»
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο της εξοπλιστικής τοποθέτησης Ερντογάν.
Ο Τούρκος πρόεδρος ξεκαθάρισε ότι, ακόμη και εάν προχωρήσει η υπόθεση των F-35, η Τουρκία δεν πρόκειται να εγκαταλείψει το πρόγραμμα του εγχώριου μαχητικού KAAN.
«Καθώς καταβάλλουμε όλες αυτές τις διπλωματικές προσπάθειες, δεν εγκαταλείπουμε το KAAN», είπε.
Και συνέχισε:
«Δεν εγκαταλείπουμε την ανάπτυξη των δικών μας συστημάτων αεράμυνας. Αντίθετα, διευρύνουμε τις επιλογές της Τουρκίας».
Η συγκεκριμένη φράση αποκαλύπτει καθαρά τη στρατηγική της Άγκυρας.
Η Τουρκία δεν θέλει να βρίσκεται μπροστά στο δίλημμα «F-35 ή KAAN», ούτε «δυτική αεράμυνα ή τουρκικά συστήματα».
Θέλει, αντιθέτως, να διαθέτει όσο το δυνατόν περισσότερες στρατηγικές επιλογές ταυτόχρονα, περιορίζοντας την εξάρτησή της από έναν μόνο προμηθευτή ή μία μόνο γεωπολιτική κατεύθυνση.
Το μεγάλο παζλ της Άγκυρας: Ελλάδα, Συρία και εξοπλισμοί
Οι δηλώσεις Ερντογάν δεν πρέπει να εξετάζονται ως τρία ανεξάρτητα κεφάλαια.
Αιγαίο, Συρία και εξοπλιστικά συνδέονται μέσα στην ίδια ευρύτερη τουρκική στρατηγική.
Στο Αιγαίο, η Άγκυρα επιμένει να αμφισβητεί ελληνικές θέσεις και να θέτει ζήτημα στρατιωτικοποίησης των νησιών.
Στη Συρία, επιχειρεί να διαμορφώσει το περιβάλλον της επόμενης ημέρας και να διασφαλίσει ότι καμία εξέλιξη δεν θα περιορίσει τον στρατηγικό της ρόλο.
Στον αμυντικό τομέα, επιδιώκει παράλληλα F-35, ανάπτυξη του KAAN και ισχυρότερη εγχώρια αντιαεροπορική και αντιπυραυλική ομπρέλα.
Ο κοινός παρονομαστής είναι ένας: η προσπάθεια της Τουρκίας να αυξήσει το στρατηγικό της βάρος και να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων απέναντι τόσο στους γείτονές της όσο και στις μεγάλες δυνάμεις.
Τι σημαίνουν οι δηλώσεις για την Αθήνα
Για την Ελλάδα, το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι η Άγκυρα δεν εγκαταλείπει τη ρητορική περί αποστρατιωτικοποίησης των νησιών, παρά τη διατήρηση των διαύλων επικοινωνίας Αθήνας–Άγκυρας.
Αυτό σημαίνει ότι η σχετική αποκλιμάκωση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν ταυτίζεται με υποχώρηση των τουρκικών διεκδικήσεων.
Αντίθετα, η Τουρκία δείχνει να επιδιώκει μία τακτική κατά την οποία ο πολιτικός διάλογος συνεχίζεται, αλλά ταυτόχρονα οι πάγιες τουρκικές θέσεις παραμένουν ενεργές και επαναφέρονται κάθε φορά που η Άγκυρα θεωρεί ότι οι ελληνικές κινήσεις αγγίζουν ζητήματα στρατηγικής σημασίας.
Και αυτό ακριβώς είναι το μήνυμα πίσω από τη νέα παρέμβαση Ερντογάν:
διάλογος με την Ελλάδα, αλλά χωρίς εγκατάλειψη των τουρκικών απαιτήσεων· πίεση στο Αιγαίο, αλλά παράλληλα επίκληση της «ειρήνης»· προσπάθεια επιστροφής στα F-35, αλλά χωρίς εγκατάλειψη του KAAN και της τουρκικής αμυντικής αυτονομίας.
Πρόκειται για μία πολυεπίπεδη στρατηγική που η Αθήνα καλείται να παρακολουθεί προσεκτικά, καθώς η πραγματική ισορροπία στις ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν θα κριθεί μόνο στις δηλώσεις και στις διπλωματικές επαφές, αλλά κυρίως στη στρατιωτική ισχύ, στις συμμαχίες και στη διαμόρφωση των νέων συσχετισμών σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.