Η συζήτηση για επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια γύρω από ολόκληρη την Κρήτη επαναφέρει στο κέντρο της εθνικής στρατηγικής ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία που διαθέτει η Αθήνα βάσει του Δικαίου της Θάλασσας.
Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή μιας γραμμής στον χάρτη.
Μια ενδεχόμενη απόφαση για 12 ναυτικά μίλια σε ολόκληρη την περιφέρεια της Κρήτης – και όχι αποκλειστικά νότια ή δυτικά του νησιού – θα αποτελούσε άσκηση πλήρους κρατικής κυριαρχίας, θα διεύρυνε σημαντικά την ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη και θα δημιουργούσε νέα δεδομένα στη στρατηγική γεωγραφία μεταξύ Αιγαίου, Ανατολικής Μεσογείου και Βόρειας Αφρικής.
Το άρθρο 3 της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι κάθε κράτος μπορεί να καθορίσει το εύρος της χωρικής του θάλασσας έως τα 12 ναυτικά μίλια από τις προβλεπόμενες γραμμές βάσης.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το κλειδί: στα χωρικά ύδατα δεν μιλάμε απλώς για “κυριαρχικά δικαιώματα”, όπως στην ΑΟΖ. Μιλάμε για κυριαρχία.
Η Κρήτη είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα μεγάλο ελληνικό νησί
Η γεωγραφική θέση της Κρήτης είναι αυτή που δίνει σε μια τέτοια απόφαση πολύ μεγαλύτερη στρατηγική βαρύτητα.
Το νησί βρίσκεται ουσιαστικά πάνω στην ένωση Αιγαίου–Ανατολικής Μεσογείου, ανάμεσα στην ηπειρωτική Ελλάδα, την Κύπρο, την Αίγυπτο και τη Λιβύη.
Αποτελεί ταυτόχρονα κρίσιμο κόμβο για τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, για τη ναυσιπλοΐα, για ενεργειακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές και για τις θαλάσσιες διαδρομές που συνδέουν το Σουέζ με τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.
Η επέκταση στα 12 μίλια γύρω από ολόκληρη την Κρήτη θα αύξανε συνεπώς το θαλάσσιο πεδίο στο οποίο η Ελλάδα ασκεί κυριαρχία.
Υπάρχει, ωστόσο, μία κρίσιμη νομική λεπτομέρεια: η επέκταση δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή «κλείνει» για τη διεθνή ναυσιπλοΐα.
Η UNCLOS κατοχυρώνει το δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης των πλοίων άλλων κρατών μέσα από τα χωρικά ύδατα, υπό συγκεκριμένους όρους. Παράλληλα, όμως, απαγορεύονται κατά την αβλαβή διέλευση δραστηριότητες όπως ασκήσεις με όπλα, συλλογή πληροφοριών εις βάρος της ασφάλειας του παράκτιου κράτους ή εκτόξευση στρατιωτικών μέσων.
Αυτό ακριβώς προσδίδει στη συζήτηση και στρατηγική διάσταση.
Το προηγούμενο του Ιονίου
Η Ελλάδα έχει ήδη κάνει το πρώτο μεγάλο βήμα.
Με τον Νόμο 4767/2021, η αιγιαλίτιδα ζώνη στο Ιόνιο και στα Ιόνια Νησιά έως το ακρωτήριο Ταίναρο επεκτάθηκε από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια. Η ελληνική νομοθεσία διατήρησε ρητά το δικαίωμα αντίστοιχης επέκτασης και στις υπόλοιπες ακτές της χώρας.
Η σημασία εκείνης της απόφασης ήταν τεράστια: η ίδια η ελληνική κυβέρνηση είχε επισημάνει τότε ότι επρόκειτο για επέκταση εθνικής κυριαρχίας, όχι απλώς κυριαρχικών δικαιωμάτων, κατά περισσότερα από 13.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Η Κρήτη αποτελεί πλέον το επόμενο μεγάλο γεωπολιτικό ερώτημα.
Γιατί η βόρεια Κρήτη αλλάζει την εξίσωση
Η επέκταση μόνο νότια και δυτικά του νησιού θα είχε διαφορετικό πολιτικό βάρος από μια επέκταση σε ολόκληρη την περίμετρο της Κρήτης.
Και ο λόγος βρίσκεται στον βορρά.
Η βόρεια πλευρά της Κρήτης αποτελεί το φυσικό όριο ανάμεσα στην Ανατολική Μεσόγειο και το νότιο Αιγαίο. Συνεπώς, μια συνολική επέκταση θα έφερνε το ζήτημα πολύ πιο κοντά στον πυρήνα της ελληνοτουρκικής διαφοράς για το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης στο Αιγαίο.
Η Τουρκία έχει από το 1995 συνδέσει ενδεχόμενη ελληνική επέκταση στα 12 μίλια στο Αιγαίο με το γνωστό casus belli, ενώ μέχρι σήμερα υποστηρίζει ότι μια γενικευμένη επέκταση θα περιόριζε υπέρμετρα τις διεθνείς θαλάσσιες περιοχές του Αιγαίου. Αυτή είναι η επίσημη τουρκική θέση, η οποία διαφέρει θεμελιωδώς από την ελληνική νομική προσέγγιση.
Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι το Αιγαίο διαθέτει «ειδικά χαρακτηριστικά» και ότι τα 12 μίλια δεν πρέπει να εφαρμοστούν αυτομάτως. Η Αθήνα, αντίθετα, θεωρεί την επέκταση δικαίωμα που απορρέει από το Δίκαιο της Θάλασσας.
Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός πυρήνας της σύγκρουσης των δύο αντιλήψεων.
Τι σημαίνουν τα 12 μίλια για το τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό
Μια συχνή υπεραπλούστευση είναι ότι τα 12 μίλια θα «απαγόρευαν» στα τουρκικά πολεμικά πλοία να κινηθούν στην περιοχή.
Δεν είναι ακριβώς έτσι.
Τα ξένα πλοία διατηρούν δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης. Όμως η διαφορά είναι τεράστια ως προς το νομικό καθεστώς της θαλάσσιας περιοχής.
Άλλο διεθνής θαλάσσιος χώρος και άλλο χωρικά ύδατα ενός κυρίαρχου κράτους.
Μέσα σε ελληνικά χωρικά ύδατα, η Ελλάδα αποκτά το πλήρες νομικό πλαίσιο που συνοδεύει την κυριαρχία της, ενώ μια διέλευση πρέπει να πληροί τους κανόνες της αβλαβούς διέλευσης.
Για αυτό και η Τουρκία δηλώνει επίσημα ότι θεωρεί τη συρρίκνωση των διεθνών υδάτων στο Αιγαίο σοβαρό στρατηγικό και στρατιωτικό ζήτημα.
Η Λιβύη και το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το νότιο μέτωπο της Κρήτης.
Εδώ η συζήτηση συνδέεται αναπόφευκτα με το τουρκολιβυκό μνημόνιο θαλάσσιων δικαιοδοσιών του 2019.
Χρειάζεται όμως μια κρίσιμη διάκριση.
Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια δεν ακυρώνει από μόνη της το τουρκολιβυκό μνημόνιο ούτε αποτελεί οριοθέτηση ελληνικής ΑΟΖ.
Χωρικά ύδατα, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα είναι διαφορετικές νομικές ζώνες.
Θα ενίσχυε όμως το σαφές ελληνικό αποτύπωμα κυριαρχίας γύρω από την Κρήτη και θα αποτελούσε ακόμη ένα δεδομένο που θα έπρεπε να λαμβάνεται υπόψη σε οποιαδήποτε μελλοντική θαλάσσια οριοθέτηση.
Η θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει ξεκάθαρη: το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επανέλαβε ακόμη και τον Ιούνιο του 2025 ότι θεωρεί πως το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.
Τα 12 μίλια δεν είναι ΑΟΖ – αλλά αλλάζουν τη γεωγραφία ισχύος
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο που πρέπει να γίνει κατανοητό.
Η επέκταση στα 12 μίλια δεν καθορίζει από μόνη της την ελληνική ΑΟΖ απέναντι στη Λιβύη ή την Τουρκία.
Ούτε επιλύει αυτόματα τις οριοθετήσεις υφαλοκρηπίδας.
Αλλάζει όμως κάτι εξαιρετικά σημαντικό: το σημείο μέχρι το οποίο φτάνει η πλήρης ελληνική κυριαρχία στη θάλασσα.
Η διαφορά είναι θεμελιώδης.
Στην ΑΟΖ ένα κράτος διαθέτει συγκεκριμένα κυριαρχικά δικαιώματα, κυρίως ως προς τους φυσικούς πόρους. Στη χωρική θάλασσα, η κυριαρχία εκτείνεται στη θάλασσα, στον βυθό και υπέδαφος και στον υπερκείμενο εναέριο χώρο, υπό τους κανόνες του διεθνούς δικαίου.
Η Κρήτη ως το επόμενο μεγάλο γεωπολιτικό χαρτί
Γι’ αυτό και η συζήτηση για 12 μίλια σε ολόκληρη την Κρήτη υπερβαίνει κατά πολύ μια τεχνική συζήτηση θαλάσσιας χαρτογράφησης.
Ακουμπά ταυτόχρονα τρία επίπεδα:
εθνική κυριαρχία, ελληνοτουρκικές σχέσεις και τη μεγάλη διαπραγμάτευση για τις θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα έχει ήδη δημιουργήσει το νομικό προηγούμενο στο Ιόνιο και έχει δηλώσει επισήμως ότι διατηρεί το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων και στις υπόλοιπες ακτές της.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι εάν το ζήτημα της Κρήτης έχει στρατηγική σημασία.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πότε, πώς και σε ποια γεωπολιτική συγκυρία η Αθήνα θα επιλέξει – εφόσον το αποφασίσει – να χρησιμοποιήσει ένα από τα ισχυρότερα νομικά και στρατηγικά εργαλεία που διαθέτει στην Ανατολική Μεσόγειο.